آیا ال‌نینو می‌تواند به ایران خوش‌بینانه باشد؟
“`html
مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جوی تأکید کرد که ال‌نینو می‌تواند تبدیل به یک فرصت برای ایران باشد، به شرط آنکه آمادگی لازم برای بارش‌ها را داشته باشیم، و ممکن است به تهدیدی نیز بدل شود، اگر بارش‌ها با سیلاب و آب ذخیره‌شده اشتباه گرفته شوند.
گاهی یک تغییر به‌ظاهر ناچیز در بَطن اقیانوس آرام می‌تواند پیامدهایی در فاصله‌های بسیار دورتر از نقطه وقوع خود به همراه داشته باشد؛ از بارش‌های شدید سیل‌آسا در یک قاره گرفته تا بروز خشکسالی در قاره‌ای دیگر.
مجید حبیبی نوخندان به این نکته اشاره کرد که یکی از بارزترین نمونه‌های این ارتباط پیچیده، پدیده ال‌نینو است؛ پدیده‌ای که این روزها دوباره نظر جامعه علمی و مدیران منابع طبیعی را به خود جلب کرده است.
وی تصریح کرد که ال‌نینو جزئی از یک چرخه طبیعی وسیع‌تر در اقیانوس آرام و جو زمین است که دانشمندان آن را ال‌نینو ـ نوسان جنوبی (ENSO) می‌نامند. این چرخه معمولاً میان سه وضعیت اصلی در نوسان قرار دارد: ال‌نینو، لانینا و حالت نرمال. در شرایط عادی، بادهای تجاری در امتداد استوای اقیانوس آرام از سمت شرق به غرب می‌وزند و آب‌های گرم سطح اقیانوس را به سمت اندونزی و استرالیا منتقل می‌کنند؛ در مقابل، در نزدیکی سواحل غربی آمریکای جنوبی، آب‌های سرد و غنی از مواد مغذی از اعماق اقیانوس به سطح می‌آیند.
مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو خاطرنشان کرد که در زمان وقوع ال‌نینو، این نظم طبیعی مختل می‌شود. بادهای تجاری ضعیف می‌شوند و آب‌های گرم سطحی که معمولاً در غرب اقیانوس آرام متمرکز هستند، به سمت قسمت‌های مرکزی و شرقی اقیانوس حرکت می‌کنند که این امر باعث جابه‌جایی محل تشکیل ابرها و بارش‌های شدید نیز خواهد شد.
وی یادآور شد که ال‌نینو به‌سان جابه‌جایی یک منبع عظیم گرما در اقیانوس آرام است؛ تغییری که می‌تواند رفتار جو را در مناطق مورد نظر به‌طرز قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهد. این پدیده با تغییر بادهای تجاری و جابه‌جایی آب‌های گرم آغاز می‌شود و از طریق تحول در گردش واکر، فشار هوا و جریان‌های جوی اثرات خود را به بخش‌های مختلف جهان منتقل می‌سازد.
حبیبی نوخندان در پاسخ به این سؤال که چرا ایران باید به یک اقیانوس در آن سوی دنیا توجه کند، به پیوندهای دوردست اشاره کرد و گفت: تغییرات عظیم در اقیانوس و جو می‌توانند امواج و الگوهای جوی را در مسافت‌های بسیار طولانی ارسال کنند. ال‌نینو قادر است بر موضع و شدت جریان جت جنب‌حاره‌ای، مسیر حرکت سامانه‌های بارشی، فعالیت سامانه‌های مدیترانه‌ای و سودانی و انتقال رطوبت به منطقه تأثیر بگذارد. به همین دلیل، در برخی از سال‌های ال‌نینویی، شرایط برای فعالیت سامانه‌های بارشی در بخش‌هایی از ایران مساعدتر می‌شود؛ اما باید توجه داشت که ال‌نینو به‌تنهایی نمی‌تواند آب و هوای ایران را تعیین کند.
وی تصریح کرد که عوامل دیگری مثل نوسان اطلس شمالی، نوسان مادن ـ جولیان، وضعیت اقیانوس هند و مسیر سامانه‌های جوی اطلس و مدیترانه می‌توانند اثر ال‌نینو را تقویت یا تضعیف کنند؛ از این رو پیش‌بینی‌های فصلی ذاتاً حاوی احتمالات هستند و نباید آن‌ها را به‌عنوان پیش‌بینی‌های قطعیت یک فصل در نظر گرفت.
مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جوی در خصوص اهمیت خاص ال‌نینو سال جاری توضیح داد: بر اساس داده‌های علمی و هواشناسی اقیانوس آرام، ال‌نینوی ۲۰۲۶ در حال تقویت است و ناهنجاری دمای سطح آب در ناحیه استوایی (Niño-۳.۴) در ژوئیه ۲۰۲۶ حدود ۱.۴ درجه سلسیوس ثبت شده است. بنابراین احتمال وقوع یک رویداد بسیار قوی برای پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ مطرح است، هرچند قوی بودن ال‌نینو به این معنا نیست که ایران حتماً با زمستانی بسیار بارشی یا سیلابی مواجه خواهد شد. نکته مهم این است که احتمال تغییر در الگوهای بارش و افزایش احتمال برخی رویدادهای شدید، نیاز به آمادگی بیشتری را ایجاد می‌کند.
حبیبی نوخندان در پاسخ به این پرسش که آیا ال‌نینو برای ایران خبر خوبی است، بیان کرد: این وضعیت جوی از یک سو می‌تواند افزایش بارش را به‌دنبال داشته باشد که پس از چندین سال خشکسالی، فرصتی باارزش برای کشور به حساب می‌آید. افزایش رطوبت خاک، تأمین آب سفره‌های زیرزمینی در مناطقی که صلاحیت نفوذ دارند، بهبود وضعیت پوشش گیاهی مراتع و کاهش موقتی تنش خشکسالی از جمله پیامدهای مثبت محتمل هستند. حتی می‌توان از یک فصل مساعد برای اجرای برنامه‌های احیای مراتع و جنگل‌کاری بهره برد.
وی از جنبه دیگر ال‌نینو به سیلاب اشاره کرد و گفت: اگر بارش‌ها به طور ناگهانی و با شدت و حجم بالا بروز کنند، این افزایش بارندگی ممکن است به‌جای منبع ذخیره آب، به رواناب سطحی و سیلاب منجر شود. فرسایش خاک، انتقال رسوب، آسیب به زیرساخت‌ها و میزان خسارت به زمین‌های کشاورزی و مراتع نیز از پیامدهای محتمل چنین موقعیتی به شمار می‌آید؛ بنابراین نباید افزایش بارش‌ها را به‌طور خودکار برابر با افزایش آب تلقی کرد.
حبیبی نوخندان یکی از کلیدی‌ترین نکات برای آینده منابع آبی ایران را به نوع بارش مرتبط دانست و خاطرنشان کرد که ممکن است در یک فصل میزان بارش افزایش یابد، اما اگر عمده این بارش به صورت باران و نه برف صورت گیرد، ذخیره طبیعی آب در ارتفاعات کاهش می‌یابد. برف‌های کوهستانی مانند یک مخزن طبیعی عمل می‌کنند که به آرامی ذوب می‌شوند و در تابستان، رودخانه‌ها و منابع آب را تغذیه می‌کنند؛ به همین دلیل، اگر دما بالاتر از حد معمول باشد.
وی تأکید کرد که در این شرایط، کاهش سهم برف و ذوب سریع‌تر برف ممکن است حتی پس از یک پاییز و زمستان نسبتاً پربارش برای منابع آب تابستان آینده مشکل‌ساز شود؛ این موضوع به ویژه برای کشوری مانند ایران که با تنش آبی بلندمدت دست‌وپنجه نرم می‌کند، بسیار حائز اهمیت است.
مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جوی با استناد به تجربیات گذشته بیان کرد: بر اساس سوابق سال‌های اخیر، سال‌های همراه با ال‌نینوی قوی می‌توانند با بارش‌های شدید در کنار خود همراه باشند. زمستان ۱۳۷۶، که همزمان با یکی از قوی‌ترین ال‌نینوهای قرن بیستم بود، با بارش‌های بیشتر از حد معمول و وقوع سیلاب در برخی حوضه‌های کشور توأم بود؛ همچنین سیلاب‌های وسیع فروردین ۱۳۹۸ در استان‌های مختلف و بارش‌های شدید و سیلاب جنوب سیستان و بلوچستان در دی ۱۳۹۸ اهمیت توجه به وقوع رویدادهای حدی را نمایان می‌سازد. البته نمی‌توان هر یک از این حوادث را فقط و صرفاً به ال‌نینو نسبت داد، زیرا سامانه اقلیمی ایران تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد.
وی تصریح کرد: این سوابق جوی گواه بر این واقعیت است که در سال‌های ال‌نینویی، تنها احتمال بارش‌های فراوان مهم نیست؛ بلکه نیاز است که احتمال بروز باران‌های شدید و سیلاب نیز به‌طور همزمان مد نظر قرار گیرد. بنابراین اگر فقط به ال‌نینو به‌عنوان نشانه‌ای از بارش بیشتر نظر داشته باشیم، ممکن است فرصت‌های مهمی را از دست بدهیم و در برابر تهدیدهای آن غافلگیر شویم.
حبیبی نوخندان توصیه کرد که باید پیش از اوج بارش‌ها در فصل‌های پاییز و زمستان، وضعیت آبخیزها و سازه‌های آبخیزداری مورد ارزیابی قرار گیرد، همچنین نقاط پرخطر سیلاب شناسایی شوند و سامانه‌های هشدار سریع نیز مورد توجه قرار گیرند. در بخش کشاورزی و منابع طبیعی نیز لازم است که رطوبت خاک، وضعیت پوشش گیاهی و شرایط مراتع به دقت رصد شوند. در صورت رویارویی با ترسالی، باید از این فرصت برای احیای پوشش گیاهی و تقویت منابع طبیعی بهره‌برداری کرد، اما همزمان باید برای وقوع بارش‌های شدید نیز آماده بود.
وی تأکید کرد که مهم‌ترین پیام ال‌نینوی ۲۰۲۶ این است که نه باید از آن ترسید و نه آن را دست‌کم گرفت، چرا که ال‌نینو پیش‌بینی آب و هوایی برای یک روز یا یک هفته نیست بلکه یک پدیده بزرگ‌مقیاس اقیانوسی و جوی است که می‌تواند احتمال وقوع تغییراتی در الگوهای جوی را در مناطق گوناگون جهان افزایش دهد؛ پس اگر گفته شود که ال‌نینو قوی است، نباید فوراً تصور کرد که قطعاً در ایران سیلاب رخ خواهد داد یا کشور به بارش‌های بسیار زیاد گرفتار می‌شود.
مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو تصریح کرد که کشوری که سال‌ها درگیر خشکسالی و کم‌آبی بوده است، به‌طور طبیعی از افزایش بارش‌ها استقبال می‌کند؛ اما مدیریت هوشمند منابع آبی بدین معناست که به موازات خوشامد گفتن به باران، باید برای جلوگیری از سیلاب، فرسایش خاک، رسوب‌گذاری و تغییر ذخیره برف نیز آمادگی داشته باشیم.
وی افزود که ال‌نینو به ما یادآوری می‌کند که اقلیم جهان یک سیستم به‌هم‌پیوسته و واحد است و هر تغییر در آب‌های گرم اقیانوس آرام می‌تواند تأثیرات زیادی در هزاران کیلومتر دورتر بر تصمیم‌های کشاورز، مدیر منابع آب، دامدار، جنگل‌بان و حتی زندگی روزمره افراد بگذارد.
مدیر گروه پیش آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جوی مسئله اصلی را ارزیابی آمادگی ایران در این شرایط جوی دانسته و اظهار کرد: اگر پاسخ مثبت باشد، بارش‌های احتمالی پاییز و زمستان می‌تواند نیمه‌ای از فشار خشکسالی را کاهش دهد؛ اما در صورت عدم آمادگی کافی، همان بارش‌ها ممکن است به شکل سیلاب و خسارت نمایان شوند.
حبیبی نوخندان در پایان خاطرنشان کرد که ال‌نینو باید به‌درستی شناسایی و پایش شود و بر اساس آن برنامه‌ریزی صورت گیرد؛ نه اینکه از آن ترسید یا در انتظار پیامدهایش نشست.
“`
