بحران در تالاب مهارلو / بار دیگر بر اثر اقدامات انسانی
بر اساس گزارشی از خبرآنلاین، تالاب مهارلو در استان فارس، از مؤلفههای کلیدی اکوسیستم طبیعی این منطقه به شمار میآید و تأثیر بهسزایی در تعادل آبوهوای شیراز و حفظ تنوع زیستی دارد. با این حال، این تالاب در سالهای اخیر با معضلاتی از جمله کمآبی و کاهش حقوق آبی مواجه بوده است. در حالی که برخی به خشکسالی به عنوان علت اصلی این وضعیت اشاره دارند، مسئولان محیط زیست تأکید میکنند که تأثیرات ناشی از دخالتهای انسانی و برداشتهای بیرویه آب بسیار بیشتر از دلایل اقلیمی میباشد.
ایرنا در خبری نوشت که رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس در مصاحبهای با ایرنا، به بررسی وضعیت کنونی تالاب مهارلو پرداخته و از افت قابل توجه منابع آب زیرزمینی، برداشتهای غیرمنطقی در عرصه کشاورزی، تهدیدات ناشی از ساخت سازههای آبی جدید و نیاز به تأمین حقابه محیط زیستی این تالاب سخن گفته است.
مهارلو هنوز منبع آبی دارد، اما تغذیهکنندههای آن در حال افول هستند
سید حسن طباطبایی اعلام کرد که اکنون تالاب مهارلو تقریباً دارای ۵۰ درصد آب سطحی است، اما مشکل اساسی در این است که دو منبع تأمین آب تالاب با چالشهای جدی مواجه شدهاند.
وی ادامه داد: اولین منبع، آبهای سطحیای است که از رودخانه خشک و چنارراهدار وارد محدوده مهارلو میشود و دومین منبع، آبهای زیرزمینی است. متأسفانه، هر دو منبع به دلیل برداشتهای غیرمجاز از منابع آب سطحی و زیرزمینی در حال کاهش هستند و این وضعیت میتواند به بحران بیشتری منجر شود.
فقط ۲۰ درصد مشکل ناشی از خشکسالی است
طباطبایی در اشاره به نظرات مختلف درباره تأثیر خشکسالی بر کمآبی تالابها گفت: براساس تحقیقات ملی انجامشده در خصوص خشکسالی و بارشها، تنها در حدود ۲۰ درصد از مشکلات بیآبی تالابها به خشکسالی مربوط میشود.
او افزود: نزدیک به ۸۰ درصد از مشکلات کنونی ناشی از دخالتهای انسانی در عرصههای آبخیز است که نقش کلیدی در بحران تالابها ایفا میکند.
برداشت مداوم آب از چاهها و افت سالانه سفرههای زیرزمینی
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس بیان کرد: چاههای کشاورزی بهطور شبانهروزی در حال تأمین آب مورد نیاز خود هستند و این امر موجب شده که هر سال بهطور میانگین بین یک تا دو متر کاهش سطح آب زیرزمینی در منطقه ثبت شود.
طباطبایی تصریح کرد: در گذشته، تالاب مهارلو از چشمههای فراوانی در اطراف خود تغذیه میشد، و اکنون به دلیل برداشتهای مفرط، سطح سفرههای آب زیرزمینی به طرز چشمگیری کاهش یافته و تعدادی از این چشمهها دیگر وجود ندارند.
وی افزود: حتی در برخی نواحی، محل چشمههای خشکیده به مسیر ورود آلودگی تبدیل شده و آب آلوده به داخل حفرههای آبخوان کارستی نفوذ میکند.
کشاورزی ۹۰ درصد آبهای زیرزمینی را مصرف میکند
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس در اشاره به نقش بخش کشاورزی در مصرف آبهای زیرزمینی گفت: تقریباً ۹۰ درصد از برداشت آبهای زیرزمینی در این بخش به کار برده میشود.
طباطبایی تصریح کرد: تالاب مهارلو دارای حوزه آبخیزی وسیع از دشت شیراز تا رودخانه چنارراهدار است و اگر برداشتهای بیرویه انجام نمیگرفت، جریانهای زیرسطحی قادر به تأمین بخش قابل توجهی از نیاز آبی تالاب بودند.
وی ادامه داد: در حال حاضر، حتی اگر آبهای سطحی نیز تأمین شوند، حجم کسری مخازن زیرزمینی بهقدری زیاد است که بخش زیادی از آب باید صرف جبران سفرههای از دست رفته شود.
توقعات بیمورد در مصرف آب؛ فراتر از توان طبیعی
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس برداشتهای بیرویه در بالادست تالاب را نمونهای از ناپایداری در بهرهبرداری از منابع آبی دانست و افزود: متأسفانه به میزان حق برداشت لحاظ نمیشود و بهمراتب بیش از نیاز واقعی آب برداشت میشود.
طباطبایی تأکید کرد: هرچند حقابهها و سهمیههای قانونی در نظر گرفته شدهاند، اما این سطح برداشتها متناسب با ظرفیت واقعی منابع آبی در حوزه نیست و باید بهصورت متغیر و با توجه به شرایط منابع آبی مشخص شوند، نه بهعنوان یک حق ثابت.
چالش کشت صیفیجات با پسابهای ورودی
وی همچنین به محصولات کشاورزی که در این ناحیه کشت میشود اشاره کرد و بیان داشت: محصولات اصلی کشاورزان شامل جو، گندم، صیفیجات و سبزیجات است و بهدلیل استفاده از آبهایی که تحت تأثیر پسابهای ورودی از شیراز قرار دارند، صیفیجات با چالشهای بهداشتی روبهرو هستند.
حقوق آبی محیط زیستی باید در اولویت دوم تأمین آب باشد
طباطبایی با تأکید بر اینکه سازمان حفاظت محیط زیست متولی تالابها است، خاطرنشان کرد: زمانی که حریم و بستر رودخانههای بالادست رعایت نمیشود، مدیریت منابع آب به وزارت نیرو و شرکتهای آب منطقهای سپرده میشود. همچنین قانون حفاظت، احیاء و مدیریت تالابها تصریح میکند که پس از تأمین آب شرب، حقابه محیط زیستی باید در اولویت دوم قرار گیرد و این امر باید بهطور کامل رعایت شود.
وی افزود: جهاد کشاورزی نیز به عنوان بزرگترین مصرفکننده آب در کشور باید به بازنگری الگوی مصرف خود بپردازد تا امکان حفظ و تأمین حقابه محیط زیست فراهم گردد.
مهارلو؛ عامل متعادلکننده آبوهوای شیراز و زیستگاه فلامینگوها
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس ویژگیهای کلیدی تالاب مهارلو را بیان کرد و گفت: بخشی از تعادل آبوهوای شهر شیراز به وجود این تالاب مربوط است؛ از سوی دیگر، کارکردهای اکولوژیک تالاب بهگونهای است که زیستگاهی برای پرندگان ارزشمندی نظیر فلامینگوها و دیگر گونههای پرنده محسوب میشود.
طباطبایی هشدار داد که اگر روزی تالاب مهارلو بهطور کامل خشک شود، با نوعی متفاوت از گردوغبار نسبت به سایر تالابهای خشکیده روبرو خواهیم شد.
وی افزود: گردوغبار برخاسته از بستر تالاب مهارلو شامل عناصر سنگین و آلایندههایی است که در طول سالها به خاک تالاب نفوذ کردهاند و میتوانند تهدیدی جدی برای سلامت شهروندان به شمار بروند.
در صورت عدم تأمین حقابه بختگان، احتمال تلفات جوجهها وجود دارد
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس در مورد آخرین وضعیت جوجهآوری فلامینگوها اظهار داشت: این سال فلامینگوها در دو تالاب مهارلو و بختگان جوجهآوری کردهاند و بهخاطر بارندگیهای کافی، تا کنون شرایط زیستی آنها بدون مشکل پیش رفته است.
طباطبایی تصریح کرد: در تالاب مهارلو نگرانی خاصی در مورد زیست فلامینگوها وجود ندارد، اما در تالاب بختگان در صورت عدم تأمین حقابه، احتمال تلفات جوجهها وجود خواهد داشت.
وی ادامه داد: براساس تحقیقات علمی، نرخ بقای جوجههای فلامینگو بین ۳۰ تا ۵۰ درصد است و در حیات وحش هیچگاه بقای صد درصدی برای گونهها وجود ندارد.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس تأکید کرد: با توجه به شرایط خاص تالاب بختگان، ممکن است میزان تلفات بیش از میزان طبیعی باشد، اما هنوز گزارشی از تلفات دریافت نکردهایم و امیدواریم جوجهها به مرحله پرواز برسند.
نجات مهارلو در گرو مدیریت کلی منابع آب
طباطبایی مهمترین راهکار برای نجات تالاب مهارلو را مدیریت جامع منابع آب در حوزه آبخیز و اجرای دقیق قوانین دانست و تأکید کرد: بدون مدیریت صحیح منابع آب و کنترل برداشتها، امکان احیای پایدار تالاب وجود نخواهد داشت.
هشدار محیط زیست پیرامون سد تنگسرخ
وی همچنین در بخش دیگری از گفتوگو به بازگشت دوباره مطرح شدن موضوع احداث سد تنگسرخ در بالادست مهارلو اشاره کرد و بیان داشت: متأسفانه شایعات جدیدی درباره اجرای این پروژه منتشر شده است.
طباطبایی افزود: هر سازهای که در بالادست شیراز ساخته شود و حقابه تالاب مهارلو را تحت تأثیر قرار دهد، میتواند به خشک شدن تالاب، تشدید فرونشست زمین و افزایش گردوغبار در کلانشهر شیراز منجر شود.
وی تأکید کرد: ساخت چنین سازههایی میتواند علاوه بر آسیبهای زیستمحیطی، تهدیدات جدی زیرساختی برای شیراز به همراه داشته باشد.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست فارس خاطرنشان کرد: تا به حال هیچ گونه مجوزی برای ساخت سد تنگسرخ توسط این اداره کل صادر نشده است، اما شرکت آب منطقهای استان همچنان بهطور جدی پیگیر اجرای این طرح است.
با وجود اینکه تالاب مهارلو هنوز قسمتی از منابع آبی خود را حفظ کرده، اما مسئولان محیط زیست بهطور جدی نسبت به تداوم برداشتهای غیرمجاز آب، کاهش حقابه محیط زیستی و اجرای طرحهایی که میتواند جریانهای تغذیهکننده این تالاب را تحت تأثیر قرار دهد، هشدار میدهند؛ روندی که در صورت ادامه، نه تنها آینده یکی از اصلیترین تالابهای فارس را به خطر میاندازد، بلکه اثرات آن در شکل فرونشست زمین، افزایش گردوغبار و آسیب به کیفیت زندگی ساکنان شیراز نیز نمایان خواهد شد.
۲۳۳۲۱۷
