باتری CMOS چه کاربردی دارد و مدت زمان کارکرد آن چقدر است؟ علائم نقص و روش‌های تعویض آن

شاید شما هم تجربه کرده‌اید که کامپیوتر را مدتی خاموش و بی‌تغذیه رها کرده و سپس هنگام روشن‌کردن آن متوجه شده‌اید ساعت دستگاه به چند سال پیش برگشته یا بایوس پیغام «CMOS Checksum Error» را به شما می‌دهد و از شما می‌خواهد تمامی تنظیمات را دوباره وارد کنید. قبل از آنکه سراغ مشکلات مربوط به ویندوز یا هارد دیسک بروید و به قطعه‌ای کوچک و ارزان روی مادربرد مشکوک شوید، باید به باتری CMOS توجه کنید. در این مقاله به بررسی چیستی باتری CMOS، عملکرد آن، مدت عمر، نشانه‌های خرابی و روش تعویض آن خواهیم پرداخت.

باتری CMOS که همچنین با نام‌های باتری مادربرد و باتری بایوس شناخته می‌شود، یک باتری لیتیومی به شکل سکه است که به‌طور معمول در نزدیکی تراشهٔ بایوس بر روی مادربرد قرار دارد. CMOS که مخفف Complementary Metal-Oxide-Semiconductor است، به تراشه‌ای اطلاق می‌شود که تنظیمات سخت‌افزاری و زمان سیستم را حفظ می‌کند. این حافظه در زمان قطع برق اطلاعات خود را از دست می‌دهد، به همین دلیل باتری برای تامین یک منبع تغذیهٔ دائمی به آن کمک می‌کند تا داده‌هایش را حفظ کند.

معمول‌ترین نوع باتری CMOS مدل CR2032 نام دارد که یک سلول ۳ ولتی به قطر ۲۰ میلی‌متر و ضخامت ۳٫۲ میلی‌متر است و در ساعت‌های مچی و بسیاری از ابزارهای کوچک کاربرد دارد. شرکت‌های دل، اچ‌پی و کورسیر از این مدل برای دسکتاپ‌های خود بهره می‌برند. برخی از دستگاه‌ها ممکن است از مدل‌های CR2016 یا CR2025 استفاده کنند. در واقع، انواع مختلف کامپیوترها، از دسکتاپ‌ها و لپ‌تاپ‌ها تا مینی‌کامپیوترها، به چنین باتری‌هایی نیاز دارند.

زمانی که کامپیوتر خاموش است یا از منبع برق جدا شده، وظیفهٔ باتری CMOS حفظ دو مورد حیاتی است: تاریخ و زمان سیستم و تنظیمات بایوس یا UEFI؛ مثل ترتیب بوت، تنظیمات درایوها و پیکربندی سخت‌افزار. اگر این باتری وجود نداشته باشد، مادربرد با هر بار خاموش شدن کامل، کلیهٔ اطلاعات را فراموش کرده و به تنظیمات اولیهٔ خود باز می‌گردد.

مدت زمان خاصی برای عمر باتری CMOS مشخص نشده است. معمولاً عمر این باتری‌ها بین ۳ تا ۱۰ سال و گاهی حتی بیشتر تخمین زده می‌شود، اما معمولاً شاهد مدتی حدود پنج سال هستیم. به‌عنوان مثال، شرکت پروفیس عمر مفید پنج‌ساله را برای باتری CR2032 در تجهیزات صنعتی خود لحاظ کرده و هشدار می‌دهد که احتمال تمام شدن زودتر از موعد نیز وجود دارد. در کامپیوترهای دسکتاپ، علائم خرابی معمولاً پس از سه تا هفت سال از زمان خرید نمایان می‌شوند.

چندین عامل می‌تواند بر این زمان اثر بگذارد. به‌عنوان مثال، اگر کامپیوتر همیشه به برق متصل باشد، معمولاً باتری کمتر از بین می‌رود زیرا منبع تغذیهٔ مادربرد قسمتی از این کار را انجام می‌دهد. از سوی دیگر، قطع مکرر برق یا نگهداری طولانی‌مدت دستگاه به‌طور غیر فعال می‌تواند موجب خالی شدن سریع‌تر باتری شود. همچنین، دماهای بالا، رطوبت و کیفیت پایین خود باتری عمر آن را کاهش می‌دهند.

نکته‌ای که در اینجا باید در نظر داشته باشید این است که نیازی نیست باتری را بر اساس تقویم تعویض کنید. صرفاً زمانی که نشانه‌ها را مشاهده می‌کنید باید اقدامات لازم را انجام دهید. اگر بیش از سه سال از عمر کامپیوترتان گذشته و با مشکلات زیر مواجه شده‌اید، باتری CMOS را به‌عنوان اولین گزینه بررسی کنید. همچنین، اگر قصد خرید کامپیوتر دست‌دوم را دارید، تعویض باتری پیش از هر اقدام دیگری پیشنهاد خوبی خواهد بود.

یکی از بارزترین نشانه‌های خرابی باتری CMOS، مشاهدهٔ تاریخ و ساعت نادرست یا عقب‌افتاده است، به‌خصوص پس از مدتی که کامپیوتر خاموش بوده یا بی‌برق مانده است. علامت بعدی، بازگشت به تنظیمات اولیه بایوس است؛ برای مثال، تنظیماتی که خودتان تغییر داده‌اید به حالت پیش‌فرض باز می‌گردند. ممکن است هنگام روشن شدن، پیغام‌هایی چون CMOS Checksum Error، CMOS Battery Failure، CMOS Date/Time Not Set یا Time-of-day clock stopped را مشاهده کنید و سیستم از شما بخواهد تا برای ورود به تنظیمات، کلید F1، F2 یا Del را فشار دهید.

وجود نشانه‌های دیگری نیز می‌تواند به خرابی باتری CMOS اشاره کند؛ به‌عنوان‌مثال، بوت شدن کندتر از حالت عادی و عدم شناسایی برخی قطعات. شرکت دل هشدار می‌دهد که از دست رفتن تنظیمات بایوس ممکن است مانع از بارگذاری سیستم‌عامل شود.

نکته‌ای که ممکن است شما را گمراه کند این است که تا زمانی‌که کامپیوتر به برق متصل باشد و ویندوز ساعت را از اینترنت همگام‌سازی کند، این مشکل می‌تواند پنهان بماند و تنها پس از قطع برق یا جابجایی دستگاه خود را نشان دهد.

در بیشتر موارد، بله. کامپیوتر بدون باتری CMOS نیز کار می‌کند، اما هر بار که برق به‌طور کامل قطع شود، ساعت و تنظیمات بایوس را از دست می‌دهد. این موضوع می‌تواند موجب روشن شدن سیستم با خطا، متوقف‌شدن در مرحلهٔ بایوس و نیاز به تنظیم مجدد تاریخ و ساعت شود. بنابراین، اگر باتری خالی شود، این وضعیت خطر جدی برای اطلاعات شما ایجاد نمی‌کند، اما شاید آزاردهنده باشد و بهتر است هرچه زودتر به رفع آن اقدام کنید.

ساده‌ترین روش، تعویض باتری است. یک بسته چند تایی از باتری‌های CR2032 قیمت زیادی ندارد و هزینهٔ آزمون و خطا هم به حداقل می‌رسد.

در زمان تعویض باتری، تمامی تنظیمات بایوس به حالت پیش‌فرض باز می‌گردد. بنابراین پیش از انجام این کار از صفحات مهم بایوس عکس بگیرید و اگر سیستم‌عامل شما، مانند ویندوز ۱۱، از BitLocker یا رمزگذاری دستگاه استفاده می‌کند، کلید بازیابی را در جایی در دسترس داشته باشید؛ زیرا بازنشانی تنظیمات ممکن است نیازمند این کلید باشد، به‌ویژه برای تنظیماتی مثل TPM.

• ابتدا کامپیوتر را خاموش کرده و کابل برق را از پریز جدا کنید. در لپ‌تاپ‌ها، اگر باتری اصلی قابل جداسازی است، آن را نیز خارج کنید.
• درپوش کیس را بردارید و قبل از دست زدن به قطعات، با دست زدن به بدنهٔ فلزی کیس یا استفاده از مچ‌بند ضدالکتریسیتهٔ ساکن خود را از هر نوع الکتریسیتهٔ ساکن خالی کنید.
• باتری سکه‌ای نقره‌ای را در مادربرد پیدا کنید. به‌طور معمول، این باتری در نزدیکی تراشهٔ بایوس و گاهی زیر کارت گرافیک قرار دارد.
• مدل باتری (مانند CR2032) را بخوانید و آن را با احتیاط از جایگاه خارج کنید؛ برای این کار کافی است گیرهٔ فلزی در کنار آن را فشار دهید تا باتری آزاد شود.
• باتری جدید و هم‌مدل را در همان جهت قبل قرار داده و به آرامی فشار دهید تا به‌خوبی در جای خود جا بیفتد.
• حالا کامپیوتر را ببندید و روشن کنید. با فشردن کلید Del یا F2 به بایوس بروید، تاریخ و ساعت را تنظیم کرده و تنظیمات قبلی را احیا کنید، سپس تغییرات را ذخیره کنید.
• اگر ویندوز درخواست کلید بازیابی BitLocker را نمود، آن را وارد کنید.

در برخی از لپ‌تاپ‌ها باتری CMOS به مادربرد توسط یک کابل و سوکت کوچک متصل شده است و برای تعویض آن باید پنل پشتی را باز کنید. اگر دستگاه شما تحت گارانتی است یا باتری لحیم شده باشد، بهتر است به یک تعمیرکار مراجعه کنید.

همواره همان مدل باتری قبلی را خریداری کنید. باتری CR2025 با ضخامت ۲٫۵ میلی‌متر نازک‌تر از CR2032 است و ممکن است در محل CR2032 شل جابجا شود و ظرفیت کمتری داشته باشد. حتماً باتری جدید و نو را تهیه کنید و باتری‌های سکه‌ای، چه نو و چه کهنه، را از دسترس کودکان دور نگه‌دارید.

باتری CMOS یک قطعه کوچک است که عدم وجود آن، خود را با نادرست بودن ساعت و پاک‌شدن تنظیمات بایوس نشان می‌دهد. این باتری معمولاً بین ۳ تا ۱۰ سال عمر می‌کند و به‌طور میانگین حدود ۵ سال عملکرد دارد. اگر نشانه‌هایی از خرابی مشاهده کردید، با یک باتری CR2032 ارزان و چند دقیقه کار می‌توانید مشکل را حل کنید؛ فقط فراموش نکنید که پیش از تعویض از تنظیمات بایوس عکس بگیرید و کلید BitLocker را در دسترس داشته باشید.