بررسی تعامل میان قدرت، مذهب و تاریخ در ادبیات عمومی

اثر حاضر به تحلیل ساختار روایی متون منثور عیاری و پهلوانی فارسی در ارتباط با زمینه‌های تاریخی، فرهنگی و معرفتی آن‌ها می‌پردازد. نویسنده با انتخاب تعدادی از مهم‌ترین آثار این سنت (از جمله سمک عیار، داراب‌نامۀ بیغمی، نسخه‌های جدید و قدیم حمزه‌نامه، اسکندرنامه‌های منثور و ابومسلم‌نامه)، درصدد است تا این آثار را نه به‌طور مجزا، بلکه در قالب یک شبکه روایی و بینامتنی بررسی نماید. بر این اساس، محوری‌ترین مسأله کتاب فقط توصیف ویژگی‌های صوری این متون نیست، بلکه تبیین سازوکارهایی است که از طریق آن‌ها، روایت به عرصۀ نمایان‌سازی ایده‌های پیشینی، الگوهای آگاهی جمعی و صورت‌بندی‌های فرهنگی و اجتماعی تبدیل می‌شود.

عبور از سطح ظاهری متن با استفاده از روایت‌شناسی

یکی از جنبه‌های بارز این پژوهش، نگریستن به «روایت‌شناسی» به‌عنوان ابزاری برای فراتر رفتن از سطح ظاهری متن و رسیدن به لایه‌های عمیق‌تر معنایی است. نویسنده به جای آنکه الگوهای روایت‌شناسی را به شکلی مکانیکی بر متن تحمیل کند، سعی دارد با تحلیل فرم روایت، به روابط میان پیرنگ، شخصیت‌ها، کنش‌ها، سفرها، جابه‌جایی‌های مکانی، کشمکش‌های قدرت و افق‌های ایدئولوژیک نهفته در این آثار دست یابد. در نتیجه، روایت در این کتاب نه تنها یک چارچوب فنی، بلکه راهی برای درک ارتباط بین فرم ادبی و ساخت‌های ذهنی و اجتماعی محسوب می‌شود.

«عیّار»؛ نماینده کنش‌های مرزی میان مردم و قدرت

از نظر نظری، این کتاب بر پایه این فرض اصلی بنا شده که متون عیاری ـ پهلوانی حامل نوعی «نظام آگاهی مشترک» هستند؛ نظامی که در آن عناصر به‌ظاهر متنوع این سنت روایی (از عیار و پهلوان تا شاه، زن، سفر، مذهب، نبرد، عشق و تدبیر) تحت یک منطق فرهنگی نسبتاً منسجم به یکدیگر پیوند می‌خورند. در این راستا، شخصیت «عیّار» به‌عنوان یکی از ارکان اصلی پیش‌برنده داستان و نماد کنش‌های مرزی میان «مردم و قدرت»، «اخلاق رسمی و اخلاق موقعیتی» و «نظم تثبیت‌شده و نیروی تغییر» شناخته می‌شود.

تحول تاریخی و ایدئولوژیک روایت‌ها

این اثر همچنین نشان می‌دهد که چگونه این سنت روایی در طول تاریخ دچار دگرگونی و بازسازی می‌شود. در حالی که در برخی متون، عناصر عیاری و ماجراجویی پررنگ‌تر هستند، در دیگر متون، تخیل روایی بیشتر بر اساس مذهب، مشروعیت سیاسی، حافظه تاریخی و قهرمان‌سازی ایدئولوژیک شکل می‌گیرد. به این ترتیب، پژوهش حاضر تنها بررسی چند متن نیست، بلکه تلاشی برای ترسیم یک روند تاریخی در چارچوب سنت عیاری ـ پهلوانی است؛ روندی که در آن ارتباط بین روایت، قدرت، مذهب، تاریخ و فرهنگ مردمی به تدریج دستخوش تغییرات می‌شود.

اثری کلیدی در مطالعات ادبیات روایی

در مجموع، این اثر را می‌توان یک سهم قابل‌توجه در عرصۀ مطالعات ادبیات روایی فارسی، پژوهش‌های روایت و فرهنگ عامه و تاریخ فرهنگی ایران به شمار آورد. اهمیت این کتاب در آن نهفته است که متون عیاری ـ پهلوانی را از حاشیه بیرون می‌آورد و آن‌ها را به‌عنوان متون تاریخ‌مند بررسی می‌کند. از این جنبه، اثر حاضر نه تنها در درک ساختار و کارکرد این متون، بلکه در بازاندیشی جایگاه آن‌ها در سنت ادبی و تخیل تاریخی ایرانی نیز به‌عنوان یک منبع راهگشا به شمار می‌آید.

کتاب مزبور برای دانشجویان رشته زبان و ادبیات فارسی (در گرایش ادبیات روایی) در مقطع کارشناسی ارشد به‌عنوان منبع اصلی درس «تحلیل و بررسی داستان‌های عیّاری و پهلوانی فارسی» به ارزش 2 واحد و همچنین به‌عنوان منبع کمکی در دروس «شاهنامه و ادبیات عامیانه» و «مبانی نظری و تطبیقی نوع ادبی حماسی» در مقطع دکتری زبان و ادبیات فارسی (در گرایش ادبیات حماسی) هرکدام به ارزش 2 واحد تدوین شده است. امید است که علاوه بر دانشگاهیان، سایر علاقه‌مندان نیز از این کتاب بهره‌مند شوند.

۲۴۲۲۴۳