تکرار نشدن داستان خاتمی و روحانی در نیویورک، از رسیدن به بنبست چهکنم چهکنم جلوگیری کند
جاوید قربان اوغلی، سفیر پیشین جمهوری اسلامی ایران در آفریقای جنوبی و دیپلمات بازنشسته، در مصاحبهای با ایلنا به ارزیابی سفر رئیسجمهور به نیویورک و فرصتهای دیپلماتیک حاصل از این سفر با توجه به وضعیت کنونی سیاست خارجی ایران پرداخت. وی تاکید کرد: در خصوص سفر آقای پزشکیان به نیویورک چند نکته حائز اهمیت است. نخستین نکته این است که آقای پزشکیان در یکی از حساسترین زمانها به نیویورک میروند و وضعیت امنیتی کشور در حال حاضر بسیار ناپایدار و حاکی از محیطی است که نه جنگی در کار است و نه صلحی؛ به عبارت دیگر، کشور در وضعیتی روشن و مشخص قرار ندارد و رهبر انقلاب نیز بر عدم مناسب بودن این شرایط اشاره کردهاند و نیاز به خروج از این وضعیت را گوشزد کردهاند.
برخی ممکن است تبعات فعالسازی مکانیسم ماشه را نادیده بگیرند
قربان اوغلی در ادامه افزود: در زمینه مسئله هستهای، سه کشور اروپایی نامهای به شورای امنیت ارسال کردهاند که در شش یا هفت روز آینده تعیینکننده خواهد بود و مشخص میکند آیا مکانیزم ماشه فعال میشود یا خیر. بنابراین، به وضوح مشخص است که اگر این مکانیزم فعال شود، تبعات قابل توجهی برای کشور به همراه خواهد داشت و ممکن است برخی سعی کنند این واقعیت را کوچک بشمارند یا به دلایلی از بیان آن به مردم پرهیز کنند تا جو کشور به هم نخورد. در حال حاضر ما افزایش قیمت دلار و وضعیتی را مشاهده میکنیم که چشمانداز بازار کار و کارآفرینی را مبهم کرده است. همه در انتظارند که چه رخ خواهد داد و هیچکس تمایلی به انجام هیچ اقدامی ندارد.
فعال شدن مکانیزم ماشه به معنای ورود به شرایطی بسیار امنیتی است
این تحلیلگر ارشد سیاست بینالملل با تاکید بر عواقب امنیتی مرتبط با فعال شدن مکانیزم ماشه، تصریح کرد: اگر این سازوکار به مرحله اجرا درآید، ما به شرایطی مشابه اوایل آذرماه ۱۳۹۴ بازخواهیم گشت. به عبارت دیگر، شش قطعنامه ذیل فصل هفتم و بند ۴۱ شورای امنیت سازمان ملل دوباره به اجرا درمیآید. کسانی که به جزئیات و متون این قطعنامهها آشنا هستند، میدانند که این به چه معناست. به طور خلاصه، ما به وضعیت امنیتی بسیار بحرانی برمیگردیم که پیشتر با تلاشهای دیپلماتیک و توافق هستهای برجام از آن خارج شده بودیم. اکنون، ده سال از آن زمان گذشته است.
بازگشت به فصل هفتم منشور ملل متحد، احتمال اقدام از جانب کشورهای متخاصم را افزایش میدهد
وی همچنین افزود: برگشت کشور به فضایی مشابه قبل از ۱۳۹۴ و قرارگیری زیر بند ۴۱ فصل هفتم شورای امنیت به این معناست که هر گونه اقدامی علیه ایران از سوی کشورهایی که نیت منفی نسبت به کشور دارند، محتمل خواهد بود و حتی این کشورها میتوانند با مراجعه به شورای امنیت و اخذ یک قطعنامه دیگر، ایران را تحت بند ۴۲ قرار دهند که مجوز اقدام نظامی بینالمللی علیه ایران را به آنان میدهد.
تندروها از شرایط کنونی درک درستی ندارند
قرباناوغلی با تاکید بر ضرورت درک درست از شرایط موجود، گفت: تندروها در کشور که به نوعی موجب بروز این وضعیت شدهاند، ادعا میکنند که هیچگاه چنین وضعیتی پیش نخواهد آمد و اوضاع میتواند از این بدتر نشود. به نظر میرسد آنها درک صحیحی از این پدیده ندارند و یا الگویی را که در زمان احمدینژاد مشهود بود به کار میبرند که باید قطعنامهها را آنقدر صادر کنند تا صندوق قطعنامه پاره شود. اگر این پرسش را از یک دانشجوی سال اول علوم سیاسی بکنید که عواقب احیای این قطعنامهها چیست، به روشنی میتواند شما را از تبعات آن مطلع کند. در این شرایط، رئیسجمهور در حال رفتن به نیویورک است. واقعیت این است که این سه کشور اروپایی در حال اقداماند، ولی به نوعی از دسترسشان خارج شده است.
اروپا اکنون تحت تاثیر هژمونی آمریکا قرار دارد
این دیپلمات با تجربۀ ایرانی در ادامه به وضعیت مذاکرات با غرب اشاره کرد و گفت: تروئیکای اروپا پیش از نگارش نامه فعالسازی مکانیزم ماشه، سه شرط برای ما تعیین کرده بودند که مهمترین آن مذاکرات جدی و محتوایی با آمریکا است. این مسئله رویکرد آنها را به وضوح نمایان میسازد. در حال حاضر، اروپا به دلایل مختلف تحت هژمونی ایالات متحده است. عواملی نظیر جنگ در اوکراین و وضع تعرفهها این وضعیت را به همراه داشته است. آنها در حقیقت پیام روشنی به ما دادهاند که اگر میخواهید مکانیزم ماشه فعال نشود، باید با آمریکا مکالمه داشته باشید. به عبارت دیگر، ما به نوعی در این زمینه بیفایده و بیتأثیر هستیم.
کلید حل معضل در دستان آمریکاییهاست
این تحلیلگر بینالمللی در مورد نقش آمریکا در ترمیم وضعیت پایینی مکانیزم ماشه اظهار داشت: حال آقای رئیسجمهور به نیویورک میرود و بر اساس اطلاعات موجود، قرار است با سران کشورهای اروپایی گفتگو داشته باشد، البته از زمانی که آقای رئیسجمهور در آنجا حضور داشته باشد و کسانی مانند آقای مکرون، نخستوزیر انگلیس و صدراعظم آلمان همزمان آنجا باشند، مذاکرات امیدوارکننده خواهد بود و به طور قطع به نفع ما خواهد بود. اما ما باید واقعیت را بپذیریم که حل مشکل به دست آمریکا است. ایالات متحده است که میتواند از فعال شدن مکانیزم ماشه جلوگیری کند و اروپاییها در حال حاضر با اقداماتی که انجام دادهاند، آمریکا را که پیشتر در این روند فعال نبود، به یک بازیگر کلیدی در مسائل هستهای تبدیل کردهاند.
اروپاییها همه اختیارات خود را به آمریکا تفویض کردهاند
او با اشاره به این موضوع که هنگامی که آمریکا از برجام خارج شد، عملاً از این قضیه در مسائل هستهای حذف شده بود، بیان کرد: در سال ۲۰۲۰ که آمریکا میخواست مکانیزم ماشه را فعال کند، با تکیه بر استدلالهای حقوقی در شورای امنیت توانستیم جلوی آن را بگیریم. اما اکنون با اقداماتی که اروپاییها انجام دادهاند، بهنوعی این مکانیسم را به شورای امنیت واگذار کردهاند. در این شرایط، آمریکا نه به عنوان یکی از اعضای برجام بلکه به عنوان مهمترین عضو شورای امنیت دارای اختیارات گستردهای است که میتواند از حق وتو استفاده کند و حتی ممکن است در این فاصله قطعنامه دیگری نیز ارائه دهد.
نباید داستانهای خاتمی و روحانی در نیویورک تکرار شود
قرباناوغلی با ارائه پیشنهادی خاطرنشان کرد: رئیسجمهور پیش از رفتن به نیویورک باید مجوزهای لازم را از مقامات ارشد کشور اخذ کند تا از این طریق قدرت مانور داشته باشد. نباید اجازه دهیم داستان آقای خاتمی و پنهان شدن او و همچنین داستان آقای روحانی و عدم پاسخ به درخواستهای مکرر مکرون برای دیدار با ترامپ تکرار شود. آقای پزشکیان باید اختیارات لازم را دریافت کند تا در آینده با فرایند “چه کنم، چه کنم” مواجه نشویم. به نظر من، ایشان باید این اقدام را قبل از سفر انجام دهد و اینکه آیا ملاقات در سطح رئیسجمهور صورت گیرد یا خیر بستگی به شرایط موجود دارد.
عراقچی با ویتکاف دیدار خواهد کرد
قرباناوغلی در رابطه با اهمیت مذاکرات با آمریکاییها و دیدار عراقچی و ویتکاف توضیح داد: من نمیگویم حتماً آقای رئیسجمهور باید با ترامپ ملاقات کند. برخلاف شایعاتی که در فضای سایبر مبنی بر عدم ملاقات آقای عراقچی با ویتکاف وجود دارد، طبق گفته ایروانی، سفیر ما در نیویورک، هنوز نیز قرار این ملاقات برقرار است. ویتکاف نماینده رئیسجمهور آمریکاست و یکی از نزدیکترین افراد به ترامپ به شمار میرود. اگر از این دیدار، نتیجهای مثبت حاصل شود، میتواند مشکلات ما را حل کند و حداقل ما را از این وضعیت دشوار خارج کند. لذا باید تدابیر لازم برای همکاری آقای عراقچی با طرف مقابل فراهم شود تا پاسخ ما روشن باشد و اگر پیشنهاد دیدار در سطح عالی مطرح شد، دوباره ماجرای پنهان شدن در جاهای غیرمنتظره پیش نیاید. چنانچه بدون برنامه به نیویورک برویم، به طور قطع نتیجهای حاصل نخواهد شد.
تصمیم خروج از انپیتی را در سیاستهای کشور نمیبینم
وی در ارزیابی بیانیه شعام در خصوص احتمال تعلیق همکاریها با آژانس بینالمللی انرژی اتمی گفت: این نکته را در نظر داشته باشید که یک توپخانه که توپ نداشته باشد، نمیتواند شلیک کند؛ این را باید درک کنیم. ما به عنوان عضو آژانس هستیم و الزامات پادمانی را پذیرفتهایم و بنابراین ملزم به همکاری با آژانس هستیم. این مطلبی نیست که کسی بتواند آن را نادیده بگیرد، جز اینکه بخواهیم از انپیتی خارج شویم و همکاری با آژانس را متوقف کنیم که من چنین چیزی را در سیاست کشور مشاهده نمیکنم و تا به امروز نیز کسی به طور علنی این موضوع را مطرح نکرده است. حتی اگر یک نماینده تندرو هم این ادعا را مطرح کند، به سرعت شعام و وزارت خارجه این موضوع را رد خواهند کرد. در حقیقت، هیچ تصمیمی در کشور مبنی بر خروج از انپیتی یا عدم همکاری با آژانس وجود ندارد.
او ادامه داد: برداشت من از بیانیه شعام این است که نفوذ همکاریهایی که ما به طور داوطلبانه بعد از برجام با آژانس انجام میدادیم و وارد فاز همکاریهای داوطلبانه شدهایم. ببینید، دو نوع همکاری داریم. یکی این که همکاریها بر اساس پادمانها صورت میگیرد و آن نیز وظیفه ذاتی ما به عنوان یک عضو آژانس است و دیگر نوع همکاریهای داوطلبانه است که فراتر از تعهدات پادمانی ما قرار دارد و ما برای ایجاد اطمینان در آژانس و جامعه جهانی، به اضطرار این اقدامات را انجام دادهایم.
منظور شعام از تعلیق همکاریها با آژانس آن دسته از همکاریهای داوطلبانه است
این کارشناس سیاست خارجی با تاکید بر اینکه این بیانیه در دیپلماسی به معنای گشایشی است، گفت: همزمان این بیانیه یک تهدید ضمنی را نیز در بر دارد. برداشت من بر این است که ما ممکن است از این همکاریهای داوطلبانه چشمپوشی کنیم. مثلاً فرض کنید که ما بازرسیهایی، نصب دوربینها و سایر مسائل مربوط به این بخش را داشتهایم که به خاطر اجرایی کردن برجام و رسیدن به توافق، آنها را پایبند بودیم. حتی قبل از توافق برجام هم ما بدون هیچ شرطی با آژانس همکاری میکردیم تا جو امنیتی بر پرونده هستهای ما سنگینی نکند.
تصمیم به قطع ارتباط کامل با آژانس بعید به نظر میرسد
قربان اوغلی کنار گذاشتن برنامه همکاری با آژانس را بعید و غیر ممکن دانست و گفت: ما به عنوان عضو آژانس به رسمیت شناخته شدهایم و انپیتی را پذیرفتهایم مگر اینکه تصمیمی در سطح کلان از سوی نظام اتخاذ شود که به دلیل وضعیت خاص، بنا به شرایطی از این همکاریها فاصله بگیریم. در این صورت، فضایی به شدت متفاوت ایجاد خواهد شد که امیدوارم این نتیجه رقم نخورد و بعید میدانم که با توجه به تجربیاتم از تصمیمگیران کشور، به این نتیجه برسند، چرا که پیامدهای سنگینی برای ما به همراه خواهد داشت و فضایی بسیار دشوارتر در عرصه بینالمللی علیه ما شکل خواهد گرفت.
چین و روسیه به شش قطعنامه علیه ایران رأی مثبت دادهاند
این دیپلمات ایرانی در پاسخ به پرسش درباره امکان مقابله با فعالسازی مکانیسم ماشه با کمک چین و روسیه گفت: نباید این نکته را فراموش کنیم که چین و روسیه به عنوان دو عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل به این شش قطعنامه رأی مثبت دادهاند. در حال حاضر، تغییرات شرایط بینالمللی را مشاهده میکنیم و یکی از دلایل این تغییر، صدور بیانیه چین و روسیه در زمان رأیگیری اخیر درباره تمدید تحریمها بود که اعلام کردند که ما به همکاری با ایران ادامه خواهیم داد و از این قضیه تبعیت نخواهیم کرد. این نیز نشانهای است مبنی بر تغییر فضای بینالمللی، هم از طرف چین و هم از طرف روسیه.
روسیه و چین ممکن است مانع اقدامات ماجراجویانه آمریکا و اسرائیل شوند
او با سوال این که آیا همکاری با چین و روسیه میتواند مشکلات ما را حل کند، اظهار داشت: ما هماکنون با چالشهای جدی روبرو هستیم. برای مثال فرض کنید که چین دوباره بخواهد از ما نفت خریداری کند. میزان نفت و تخفیفی که میخواهد ارائه دهد و همچنین زمان بازپرداخت این پول چگونه خواهد بود؟ آیا اینها میتواند مشکلات ما را حل کند؟ یا اینکه آیا روسیه که خود در حال حاضر در بحرانی مشابه در اوکراین است، چه اقدامی خواهد کرد؟ ممکن است در خوشبینانهترین حالت که قطعنامههای شورای امنیت برگردد و وضعیت امنیتی علیه ما حتی شدیدتر شود، این فرصتی برای آمریکا و اسرائیل باشد تا یک اقدام ماجراجویانه علیه ایران انجام دهند، در چنین حالتی ممکن است که روسها و چینیها از چنین اقداماتی جلوگیری کنند و هشدارهای لازم را برسانند.
عقل حکم میکند که باید به خودکفایی برسیم و نیازی به کمک به کشورهای بزرگ نداشته باشیم
او تاکید کرد: اینکه آیا این هشدارها از سوی یک فرد ماجراجو و جنایتکار مانند آقای نتانیاهو پذیرفته خواهد شد یا نه، بعید است. عقل حکم میکند که ما نباید به نقطهای برسیم که ناچار شویم به کمک روسیه یا چین متوسل شویم. چرا باید به آنها مراجعه کنیم تا مانع یک اقدام نظامی از سوی آمریکا یا اسرائیل شوند؟ حتی مشخص نیست که آیا این هشدارها در نظر گرفته خواهد شد یا خیر.
مردم از مذاکره پشتیبانی کردند
این کارشناس بینالمللی در رابطه با راهکار برونرفت از وضعیت موجود، بیان کرد: راه حل اولیه این است که ما به طور واقعی از این فرصت باقیمانده استفاده کنیم و از ورود به یک مرحله بسیار شدید امنیتی و احیای قطعنامهها جلوگیری کنیم. اینکه آیا این امکانپذیر است یا نه، نباید مانع تلاشهای ما شود. ما باید همت نماییم تا دستکم قادر به پاسخگویی به مردم باشیم که ما این اقدامات را انجام دادهایم و اینها زیادهخواهیهای طرف مقابل بود و به درخواستهای ما توجه نکردند. همانطور که نشان دادیم که ما آمدیم و مذاکره کردیم و در پاسخ به آن، کشور تحتفشار حملات قرار گرفت. یکی از دلایل ایستادگیشان در پشت نظام همین واقعیت است که مردم ملاحظه کردند که ما دبیر مذاکره کردیم.
مردم باید از جزئیات مطلع شوند
او در پایان بیان کرد: به نظر میرسد ایران باید از این فرصت باقیمانده بهرهبرداری کند و تمامی جزئیات را به اطلاع مردم برساند. مردم باید آشنایی لازم را پیدا کنند، زیرا پشتوانه این نظام، خود مردم هستند. به عنوان مثال، وقتی مردم میبینند که ما اقدامات متقابلی را برای رسیدن به این شرایط انجام دادهایم یا با غربیها ملاقات کردیم، در این صورت آنها متوجه خواهند شد که ما تلاشهایمان را انجام دادیم و ممکن است از این بابت وقتی در شرایط سختی قرار گرفتند، با اقدامات مخرب تصمیمگیری نکنند.
احتمال آغاز جنگ جدید از سوی نتانیاهو وجود دارد
قرباناوغلی در خصوص احتمال آغاز جنگ جدید تصریح کرد: مسئله جنگ تا حد زیادی جدی است؛ چنانکه رهبری نیز بر آن اشاره کردند و فرمودند که وضعیت نه جنگ و نه صلح به نفع کشور نیست و باید از آن خارج شویم. در حال حاضر جنگ متوقف نشده است و بر اساس یک توافق نانوشته و بدون هیچگونه مذاکرهای، به دلیل یک تصمیم سیاسی، در حال حاضر در وضعیت توقف جنگ قرار داریم. توجه داشته باشید که نتانیاهو فردی است که ممکن است به خاطر خروج از باتلاقی که اکنون در غزه گرفتار شده، به اقدامات ماجراجویانهای دست بزند. پس به نظر من، احتمال جنگ به صورت همیشگی وجود دارد. برای جلوگیری از ماجراجویی احتمالی نتانیاهو لازم است که توانمندیهای نظامی ما به گونهای باشد که برای اسرائیل قیمت تمامشده این اقدام ماجراجویانه بسیار سنگین تمام شود.
او افزود: حقیقتاً اطلاعات دقیقی درباره این موضوع ندارم و فرد نظامی نیستم. اما باید این توانمندیها را در جهت مقابله با تهدیدات داشته باشیم و در غیر این صورت، تنها از طریق اقدامات دیپلماتیک میتوانیم از این ماجراجوییها جلوگیری کنیم. و این فقط در دست آمریکاییها است که بتوانند جلوی اسرائیل را بگیرند؛ زیرا اگر دست اسرائیل یا آقای نتانیاهو باشد، حتماً بار دیگر ترامپ را برای انجام اقدامات تجاوزگرانه علیه ایران همراه خواهند کرد.
