النینو در پیش است؛ آیا پاییز امسال دشوار خواهد شد
مرور تازهترین سناریوهای پیشبینی فصلی و دادههای اقلیمی نشان میدهد که ایران در پاییز امسال احتمالاً با دورهای پربارشتر از سالهای اخیر مواجه خواهد شد. در این میان، سازمان جهانی هواشناسی (WMO) اعلام کرده است که احتمال شکلگیری پدیده النینو در تابستان ۲۰۲۶ حدود ۸۰ درصد برآورد میشود؛ اما این شانس در ادامه مسیر، یعنی در پاییز و زمستان، به بیش از ۹۰ درصد افزایش پیدا میکند.
فارس نیز در گزارشی آورده است: النینو که به گرم شدن غیرعادی آبهای اقیانوس آرام شناخته میشود، معمولاً میتواند الگوهای بارش پاییز و زمستان ایران را تقویت کرده و میزان بارشها را بالاتر ببرد.
طبق دادههای موجود، هر سه ماه پاییز یعنی مهر، آبان و آذر با بارشهایی بیش از حد نرمال همراه خواهند بود، با این تفاوت که نقطه اوج این بارشها در بازه زمانی اکتبر رخ میدهد؛ یعنی از ۱۰ مهر تا ۱۰ آبان. در چنین شرایطی انتظار میرود سامانههای بارشی متعددی وارد کشور شوند و بخشهای گستردهای از ایران—بهخصوص نیمه شمالی، نواحی غربی و همچنین نواحی زاگرس—زیر تأثیر قرار بگیرند. در واقع، دولت دو ماه فرصت دارد تا با تصمیمگیریهای سنجیده و هوشمندانه، از این «موهبت» بهعنوان یک سکوی توسعه و پیشرفت بهره ببرد. در این راستا، سه محور کلیدی پیشنهاد میشود:
مدیریت پیشگیرانه سیلاب؛ کاهش خسارت به جای تلاش برای جبران
پدیده النینو تنها به بارشهای مطلوب محدود نمیشود و میتواند در کنار آن، سیلابهای مخرب هم بهدنبال داشته باشد. با توجه به پیشبینیهایی که از بارشهای فراتر از نرمال حکایت دارند، ضروری است دولت از همین امروز اقدامات پیشگیرانه را آغاز کند. لایروبی رودخانهها و مسیلها، ساماندهی حریم رودخانهها، و همچنین ممنوعیت ساختوساز در بستر و حریم رودخانهها و دیگر پهنههای مستعد سیل، از جمله تدابیر فوری محسوب میشوند؛ اقداماتی که میتوانند دامنه خسارتهای احتمالی را به شکل محسوس کاهش دهند.
نگاهی به تجربههای پیشین نشان میدهد که رویکردهایی از جنس لایروبی، تعیین و ساماندهی دقیق حریم رودخانهها و آزادسازی بستر و حریم رودخانهها، در زمره اولویتهای مدیریت ریسک سیلاب قرار میگیرد. افزون بر این، تقویت و ایجاد سامانههای هشدار سیلاب نیز میتواند بهعنوان یک اهرم مهم، در کاهش تلفات انسانی و میزان خسارتها نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
ذخیرهسازی حداکثری آب؛ از سازههای سطحی تا تغذیه مصنوعی آبخوانها
در شرایط کمآبی که بخش بزرگی از ایران با آن دستوپنجه نرم میکند، هر قطره باران ارزش و وزن ویژهای دارد. بنابراین دولت باید با اتکا به تمامی ظرفیتهای موجود، بیشترین میزان آب ممکن را ذخیرهسازی کند. اولویت با آبگیری سدها و دیگر سازههای سطحی است، اما نباید از روشهای جدیدتر و کارآمدتر برای تغذیه مصنوعی آبخوانها غافل شد. پیگیری جدی اجرای طرحهایی که هدفشان تزریق سالانه یک میلیارد مترمکعب آب به آبخوانهای ایران از مسیر تغذیه مصنوعی است، میتواند در همین فصل پربارش با جدیت دنبال شود. مطابق تجربههای مدیریتی، سیستمهای پخش سیلاب قادرند تا حدود ۷۰ درصد سیلابهای انحرافی را مهار کرده و آن را به سمت تغذیه آبخوانها هدایت کنند. این شیوهها در کنار کاهش تبخیر، به تقویت سفرههای زیرزمینی در ماههای کمبارش نیز کمک میکنند و در نتیجه، فشار وارده بر چاههای موجود را کمتر میسازند.
بروکراسیزدایی و مشوقهای کشاورزی؛ حرکت به سمت خودکفایی
پاییز پربارش میتواند فرصت کمنظیری برای افزایش تولید در بخش کشاورزی باشد. در چنین شرایطی، دولت با طراحی مشوقهای واقعاً اثرگذار و نیز کم کردن اصطکاکهای اداری از مسیرهای بروکراتیک، میتواند کشاورزان را ترغیب کند تا حداکثر سطح کشت ممکن را پیگیری کنند. ارائه مشوقهایی که باعث کاهش اتکا به واردات میشود، یکی از محورهای راهبردی به شمار میآید. از آنجا که ایران سالانه حدود ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار صرف واردات محصولات اساسی کشاورزی میکند، هر تصمیمی که تولید داخلی را بالا ببرد، اثر مستقیم و قابل توجهی در کم کردن خروج ارز از کشور خواهد داشت.
وزیر جهاد کشاورزی پیشتر نیز اعلام کرده بود که نیاز ارزی کشور برای واردات محصولات کشاورزی و کالاهای اساسی به ۸ میلیارد دلار کاهش یافته است. حالا اگر از بارشهای پیشِ رو بهدرستی استفاده شود و کشاورزان برای کشت حداکثری تشویق شوند، امکان کاهش بیشتر این رقم و نزدیکتر شدن به مسیر خودکفایی برداشت وجود خواهد داشت. به بیان دیگر، مدیریت پیشگیرانه سیلاب، ذخیرهسازی حداکثری آب و ترغیب کشاورزان به کشت گسترده، سه ستون اصلی هستند که میتوانند این بارشها را—از یک نگرانی بالقوه—به یک فرصت طلایی برای توسعه پایدار کشور تبدیل کنند. زمان، ارزشمندترین دارایی امروز است و نباید گذاشت این فرصت از دست برود.
۲۳۳۲۱۷
