علم روشن میکند: چه عواملی باعث میشوند در تاریکی تصاویری غیرواقعی ببینیم؟
بر اساس گزارشی از خبرگزاری علمی پاپساینس، دکتر «اسکات برودی»، استادیار چشمپزشکی بالینی در مرکز پزشکی دانشگاه کلمبیا، در این باره بیان میکند: «حتی در شرایط کامل تاریکی، چشم انسان به روند فعالیت عصبی خود ادامه میدهد و مغز بر اساس این سیگنالها، تصاویری و حرکات را بازآفرینی میکند که در واقع هیچ وجود خارجی ندارند.»
افزایش حساسیت دید در محیطهای کمنور
تحقیقات نشان میدهد که در شرایط تاریک، سلولهای میلهای شبکیه (که عمدتاً در نواحی جانبی شبکیه قرار دارند) فعالیت بیشتری از خود نشان میدهند. این افزایش حساسیت باعث میشود که افراد در تاریکی نسبت به حرکات جانبی یا تغییرات در حاشیه میدان بینایی خود هوشیارتر باشند.
در ادامه، دکتر برودی تأکید میکند: «شبکیه چشم در حالت تاریکی تقریباً به اندازه زمان روشنایی فعال است، با این تفاوت که در غیاب نور، سیگنالهای بیشتری از سلولهای غیرفعال به نام “off cells” ارسال میشود. این فرآیند عصبی-شیمیایی، نهایتاً منجر به ادراک تصاویری میشود که صرفاً در ذهن شکل گرفتهاند.»
فسفنها: نورهای درونزاد بینایی
یکی از پدیدههای جالب در این زمینه، «فسفنها» هستند (اصطلاحی با ریشه یونانی به معنای «نور درخشان»). این پدیده معمولاً در اثر تحریک مکانیکی شبکیه به وقوع میپیوندد. به عنوان مثال، با اعمال فشار ملایم بر پلکهای بسته، میتوان حلقهها یا الگوهای نوری را مشاهده کرد. دکتر برودی توضیح میدهد که این تجربه صرفاً نتیجه تحریک سلولهای عصبی شبکیه است که مغز آن را به عنوان نور تفسیر میکند.
مغز؛ خالق تصویر در غیاب نور
حتی هنگامی که چشمان ما بسته است، مغز به تولید تصاویر ذهنی ادامه میدهد. دانشمندان به این پدیده، «ایگنگرائو» (eigengrau) یا «خاکستری درونی» میگویند. این رنگ خاکستری یکنواخت—که بسیاری از افراد در تاریکی مطلق تجربه میکنند—در واقع نتیجه «نویز بصری» یا سیگنالهای پایهای عصب بینایی است که مغز آنها را به شکل لکهها یا جرقههای نوری احساس میکند.
به طور دیگر، مغز انسان حتی در غیاب کامل نور، به تلاش خود برای ساخت نظم و تفسیر محیط پایبند است. این توانایی از یک سو به بقای انسان کمک میکند (زیرا امکان تشخیص کوچکترین حرکات یا نورها در تاریکی را فراهم میآورد) و از سوی دیگر میتواند موجب ترس از تاریکی شود، چون ذهن در غیاب دادههای عینی، فضاهای خالی را با تصورات و توهمات پر میکند.
نتیجهگیری علمی
به همین دلیل، دفعه بعد که در تاریکی با سایههای متحرک یا نورهای مبهم مواجه شدید، باید بدانید که نه موجودی ماوراءطبیعی در کار است و نه پدیدهای جادویی؛ این تنها نمایش پیچیده و شگفتانگیز دستگاه بینایی و مغز شماست که همچنان تلاش میکند تا جهان را درک کند، حتی زمانی که هیچ نوری وجود ندارد.
