زمانی که حتی تمامی پسوندهای دامنه مسدود میشود؛ بلاتکلیفی هزاران تجارت در ۱۸۰ دقیقه
در حدود یک ساعت، شرکتهای مختلف میزبانی تصور میکردند که تنبیه فیلترینگ تنها مختص به خودشان است و آنها به تنهایی با مشکل مواجه شدهاند. آیا دوباره تنبیه دیگری در کار است؟ اما نه، آنها بهتدریج متوجه شدند که این بار فیلتر شدن تنها برای یک دامنه نیست، بلکه مسدودیت به کل host. مربوط میشود.
اسماعیل شریف، همبنیانگذار وبسایت میزبانی لیموهاست، در تاریخ یکشنبه، ۲۷ مهرماه در حساب کاربری خود در پلتفرم ایکس (توییتر پیشین) اعلام کرد:
«از ساعت ۱۸:۰۵ روز شنبه [۲۶ مهر]، دامنه limoo.host بدون هیچگونه اطلاع قبلی مورد فیلترینگ قرار گرفت. این اقدام به قطع دسترسی بیش از ۷۰ هزار کسبوکاری که از خدمات “لیموهاست” استفاده میکردند، منجر شد. پس از یک ساعت پیگیری، مشخص شد کمیته فیلترینگ تمام دامنههای با پسوند .host را مسدود کرده است.»
پس از بروز این واقعه، کاربران و فعالان حوزه دیجیتال به این اقدام اعتراض کردند و خواهان توضیحات مشخص در خصوص علت فیلتر شدن دامنههای host. شدند. چرا که هیچگونه شفافسازی درباره این فیلتر ناگهانی از سوی نهادهای مربوطه اعلام نشده بود. شریف بعدها اعلام کرد که پس از گذشت سه ساعت، فیلتر برداشته شد.
گرچه این واقعه فقط یک فیلترینگ سه ساعته بود، اما تأثیر آن بر روی لیموهاست، ارتباط بیش از ۷۰ هزار کسبوکار ایرانی با خدمات این شرکت را در طی این مدت مختل کرد. تعداد زیادی از این کسبوکارها به فروشگاههای اینترنتی مربوط میشدند که در این مدت قادر به برقراری ارتباط با مشتریانشان نبودند.
کمیته فیلترینگ ممکن است تصور کرده باشد که تخلفی مرتبط با یک دامنه با پسوند host. رخ داده است اما بهجای فیلتر کردن آن، اقدام به مسدودیت کل TLD کرده باشد.
شریف در گفتگو با زومیت درباره علت این واقعه میگوید: «کمیته فیلترینگ ممکن است تصور کرده باشد که بر روی یک دامنه با پسوند host. تخلفی صورت گرفته، اما بهجای فیلتر کردن آن دامنه خاص، کل TLD را مسدود کرده است. اما از آنجا که هیچ شفافیتی وجود ندارد، نمیتوانیم بهطور قطعی بگوییم که چرا دچار فیلترینگ شدیم.»
شریف ادامه میدهد: «تشخیص اینکه چرا فیلتر شدیم بسیار دشوار بود. ابتدا تصور کردیم شاید خود سایت ما مسدود شده است. در گذشته نیز همکاران ما به دلیل فروش سرور مجازی دچار فیلترینگ شده بودند. ادعا شده بود که از این طریق اقدام به ترید شده، بنابراین با توجه به اینکه سناریوی روشنی پیرامون فیلترینگ وجود نداشت، به انواع احتمالات فکر کردیم. اما پس از گفتگو با سایر هاستینگها متوجه شدیم این فیلتر برای آنها نیز اتفاق افتاده و کل دامنه host. دچار مسدودیت شده است.»
آیا واقعاً یک پسوند دامنه میتواند به این شکل فیلتر شود؟ متاسفانه بله
پسوند host. به عنوان یکی از انواع TLD شناخته میشود، مشابه با .com یا .net؛ جستوجوهای اولیه نشاندهنده این است که پیشتر نیز یک بار دیگر یک پسوند دامنه دیگر (top.) در سال ۱۴۰۱ فیلتر شده بود که این مسدودیت به مدت سه ماه ادامه داشت.
تبعیت سیستم فیلترینگ در کشور این است که اگر فردی دامنههای متعارف خریداری کند، فرض بر این است که نیت قانونی دارد، اما اگر به دنبال دامنههای کمکاربردی چون .tv یا .host باشد، سیستم بهطور پیشفرض فرض میکند که ممکن است قصد ایجاد یک فیلترشکن یا سایتی باشد که با حاکمیت مطابقت ندارد.
آرین اقبال، کارشناس حوزه شبکه، در توضیح اینکه چرا این بار یک TLD دچار فیلتر شده، به زومیت میگوید: «اکنون بعضی از TLDها که معمولاً استفاده نمیشوند یا GTLD (پسوندهای مرتبط با کشورها) یا TLDهای تجاری تحت فیلتر قرار دارند.»
او در ادامه تجربه خود را اینگونه شرح میدهد: «گاهی پیش از خرید یک دامنه بررسی میکنم که آیا آن دامنه پیشتر فیلتر نشده است یا خیر، اما به محض اینکه دامنه به من انتقال داده میشود، قبل از اینکه هیچ محتوایی روی آن قرار دهم یا سایتی راهاندازی شود، دچار فیلترینگ میشود. بنابراین به نظر میرسد سازوکار فیلترینگ بهطور خودکار عمل میکند.»
سیستم فیلترینگ کشور تلقی میکند که فردی که دامنههای متعارفی مانند .com و .ir یا .org خریداری میکند، دارای نیت قانونی است، در حالی که اگر به دامنههای کمتر شناخته شدهای مانند .tv یا .host روی آورند، تصور بر این است که احتمالاً هدف راهاندازی فیلترشکن یا ایجاد سایتی ناهمخوان با دیدگاههای حاکمیتی دارد.
– آرین اقبال، کارشناس حوزه شبکه
اما بر اساس توضیحات اقبال، اهداف کاربران از خرید اینگونه دامنهها با تصور مقامات فاصله معناداری دارد.
طبق گفته او، بسیاری از افراد دامنههای ارزانتری را برای مقاصد شخصی خریداری میکنند؛ از جمله برای راهاندازی اپلیکیشن، گرفتن گواهی SSL یا ایجاد دموی محصولی شخصی. برای این گروه، دامنههای ارزان و کوتاه مدت کافی است. لیکن کمیته فیلترینگ بهطور ضمنی تمامی این دامنهها را مشکوک و تحت عنوان دامنههای فیلترشکن قرار میدهد. اقبال با اشاره به تبعات فیلتر شدن یک دامنه توضیح میدهد:
«اگر فردی قصد دارد سایتی شخصی، محصول یا دموی خود را نمایش دهد، از لحاظ اقتصادی و عملکردی با چالشهایی مواجه خواهد شد. فیلتر شدن ناگهانی دامنهها به شرکتهای بزرگ نیز آسیب میزند؛ بهخصوص شرکتهای هاستینگ که از چنین دامنههایی استفاده میکردند، در فرایند بازاریابی و کمپینهای تبلیغاتی خود با کاهش کاربران و از دست رفتن هزینهها مواجه خواهند شد. توضیح دادن این دلایل به پلتفرمهای تبلیغاتی خارجی نظیر گوگل نیز به شدت دشوار است. از دست رفتن زمان حداکثری برای تبلیغات، ضرر مضاعفی برای کمپینها ایجاد خواهد کرد.»
ریشه مشکل کجاست؟
گروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه رایانهای احتمالاً باید همان جایی باشد که امضای نهایی را پیش از فیلتر شدن دامنهها قرار میدهد. با این حال، همانطور که کارشناسان به زومیت اشاره کردهاند، «این کارگروه نهتنها گزارشی منتشر نمیکند بلکه اطلاعی نیز در خصوص دامنهها یا سایتهای ممکنالفساد فیلتر شده در دسترس نہیں قرار میدهد.»
قبلاً، این کارگروه دستکم سایتی داشت حتی اگر ناکارآمد بود، اما بعد از هک اخیر آن سایت نیز حذف گردید و دیگر راهی برای پیگیری هیچگونه اقداماتی وجود ندارد.
از این رو، ما بهطور دقیق نمیدانیم که آیا این فیلتر کردن ناشی از یک تصمیم حاکمیتی بوده یا نتایج نفوذ هکری، اشتباه انسانی یا حتی یک تهدید باجافزاری است. حتی اگر روزی نیز متوجه شویم دلیل فیلتر شدن چه بوده، هیچ سازوکار پیگیری وجود ندارد.
«قبلاً، این کارگروه سایتی داشت هرچند ناکارآمد، اما امکاناتی همچون ارسال ایمیل یا پر کردن فرم اعتراض را ارائه میکرد. پس از هک اخیر، آن سایت حذف شد و عملاً هیچ راهی برای پیگیری وجود ندارد. به عنوان مثال، هیچ امکان مراجعه به دیوان عدالت اداری یا دیوان عالی کشور برای شکایت به خاطر فیلترینگ وجود ندارد.
مسدود کردن TLD، به تعطیلی کسبوکارهای عمومی میانجامد
سعید سوزنگر، کارشناس امنیت شبکه، در مقابل این مساله به زومیت واکنش نشان داده و میگوید: «هیچ توجیهی برای قطع دسترسی به بخشی از اینترنت وجود ندارد. به ویژه یک TLD که صرفاً برای ارائه خدمات به کسبوکارهای دیگر طراحی شده است و به نظر میرسد درخواست بیشتری برای خرید آن وجود دارد.»
طبق اظهارات او، بسیاری از کسبوکارهای ارائهدهنده خدمات هاست و سرور، فعالیت تجاری و تبلیغاتی خود را بر روی این دامنه بنا کردهاند، «لذا قطع دسترسی به آن در واقع به معنای تعطیلی کسبوکار بسیاری از افراد است.»
سوزنگر این وضعیت را مشابه حالتی میداند که شهرداری ناگهان مانع از کار تمامی مغازههای بزرگ تهران شود یا حتی مخابرات تمامی شرکتهای ارائهدهنده خدمات تلفن و اینترنت را مسدود کند. او ادامه میدهد:
«قطع ارتباط و مسدود کردن بخشی از فعالیتهای اقتصادی هیچگاه راهحل مناسبی نیست. آنچه امروز مشاهده میکنیم، نتیجه عدم شفافیتی است که در عملکرد کمیته فیلترینگ کشور وجود دارد و متاسفانه این موضوع همچنان ادامه دارد.»
این وضعیت را میتوان به این صورت توصیف کرد که شهرداری ناگهان جلوی تمامی مغازههای تهران نیوجرسی قرار دهد و بازار را ببندد.
او همچنین اضافه میکند که در ایران تنها حدود ۵ تا ۱۰ شرکت ارائهدهنده خدمات کلاود وجود دارد، اما تعداد ارائهدهندگان خدمات هاست به مراتب بیشتر است: «دامنه host. برخلاف دامنههای کوتاه مانند .com و .org، به دلیل زودتر به فروش رسیدن و رزرو شدن، تنوع بیشتری به شرکتها برای نامگذاری برند خود ارائه میدهد.»
به این ترتیب، بسیاری از کسبوکارها به ثبت دامنه host. روی میآورند تا با فعالیت خود مطابقت داشته باشند و به نامهای کوتاهتری دسترسی یابند. این کارشناس به این نکته اشاره میکند:
«انتخاب دامنه host. نه تنها نام دامنه را کوتاهتر میکند بلکه قیمت مناسبی نیز دارد. اما همین فیلتر شدن باعث شد فعالیت تعداد زیادی از سایتها برای چند ساعت به حالت تعلیق درآید و هزاران مشتری نتوانند به خدمات خود دسترسی پیدا کنند.»
این فیلترینگ ظاهراً کوتاهمدت بود، اما در عین حال تأثیرات آن به سرعت بر فعالیتهای دیجیتال و کسبوکارهای آنلاین سایه انداخت. این مشکل ناشی از تصمیماتی بود که هیچگونه شفافیتی پشت آن قرار نداشت.
کسبوکارها و خدمات بهطور ناگهانی در سکوت فرو رفتند، تلاشها و سرمایهگذاریها معلق ماند و ساعتها برنامهریزی همچون صحنهای خاموش متوقف گردید؛ بدون اینکه هیچ کمیتهای از آنها عذرخواهی کرده یا نهادی به این وقایع پاسخ دهد.
