مسائل و چالش‌های هوش مصنوعی در حوزه روزنامه‌نگاری
بر اساس گزارش خبرگزاری خبرآنلاین و ، مجید رضاییان، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه روزنامه‌نگاری، در خصوص استفاده از هوش مصنوعی در عرصه روزنامه‌نگاری و ظهور مفهوم «روزنامه‌نگاری رباتیک» و چالش‌هایی که برای «روزنامه‌نگاری حرفه‌ای» به وجود می‌آورد، گفت: «می‌بایست به این نکته توجه کنیم که در دنیای وب 3، فرآیند داده‌کاوی و انسان‌کاوی به صورت موازی در حال جریان است؛ چرا که پدیده‌ای به نام وب هوشمند که به آن web Intelligence می‌گویند، به این فضا افزوده شده و می‌تواند بسیاری از جنبه‌ها را تحت‌الشعاع قرار دهد. وب هوشمند مسئول کاوش داده‌هاست و این امر می‌تواند به چالش‌های جدی برای روزنامه‌نگاری منجر شود؛ مسأله‌ای که هم‌اکنون نیز شاهد آن هستیم.»
روزنامه‌نگاری رباتیک «خرد» را به حاشیه می‌برد
او با تأکید بر این نکته که وب هوشمند بر اساس اطلاعاتی که در دسترس دارد، فرآیند داده‌کاوی را انجام می‌دهد و در این شرایط، انسان‌کاوی از میان می‌رود، ادامه داد: «چالشی که این وضعیت برای عرصه روزنامه‌نگاری به دنبال دارد، این است که «خرد» و انسان‌کاوی به حاشیه رانده می‌شوند؛ حس روزنامه‌نگار و درکی که از واقعیت دارد، در روزنامه‌نگاری رباتیک قابل مشاهده نیست. در این نوع روزنامه‌نگاری، سرعت تبدیل به مسئله‌ای غیرقابل باور می‌شود و یک خبرنگار می‌تواند به جای اینکه به تهیه گزارش بپردازد، موضوع را به هوش مصنوعی بسپارد و یک گزارش به نظر ویژه دریافت کند که البته ممکن است برخی جنبه‌ها در آن گزارش موجود باشد و برخی دیگر نیز از قلم بیفتند که این کاملاً طبیعی است.
نویسنده اثر «تیترنویسی در وب» با اشاره به اینکه در ارزیابی آثار جشنواره‌های مختلف، متوجه بهره‌مندی از هوش مصنوعی در گزارش‌ها می‌شوند، توضیح داد: «گاهی اوقات شاهدیم که گزاره‌ای در اکثر یادداشت‌ها تکرار می‌شود و به وضوح مشخص است که از چت‌جی‌پی‌تی استخراج شده است. آماری که در همه‌جا به کار رفته، نشان می‌دهد که آن شخص هیچ تحلیلی ارائه نداده است. شما می‌توانید از آمار استفاده کنید، لیکن باید خودتان آن‌ها را پردازش کنید تا گزارش به شکل شخصی خودتان باشد. در مقاله‌ای که در سال ۲۰۱۴ تحت عنوان «جدال خرد و تکنولوژی، طرحی برای وب آینده» منتشر کردم، پیش‌بینی کرده بودم که وب هوشمند از سال ۲۰۲۰ شروع به ظهور خواهد کرد و انسان را به چالش می‌کشد و به جایی خواهیم رسید که نظریه مکتب بیرمنگام محقق می‌شود. پیش‌بینی کرده‌ام که انسان‌ها در حوالی سال ۲۰۳۵ علیه تکنولوژی شورش خواهند کرد.»
رضاییان با اشاره به اینکه به زودی «خاورمیانه ضدارتباطی» به «خاورمیانه ارتباطی» تبدیل خواهد شد، بیان کرد: «ممکن است در آینده به دلیل تحولات پیش رو، چهره خاورمیانه تغییر کند و باید سریع‌تر در ایران اقداماتی انجام دهیم تا از این قافله عقب نمانیم؛ هرچند به این نکات به اندازه کافی توجه نمی‌شود.»
روزنامه‌نگاری رباتیک «حس» را از روزنامه‌نگاری میدانی می‌گیرد
این پژوهشگر حوزه روزنامه‌نگاری با تأکید بر اینکه روزنامه‌نگاری رباتیک به چالش «خردکاوی و انسان‌کاوی» می‌پردازد، افزود: «چالش دیگری که با آن مواجه خواهیم شد، آسیب جدی به اصالت روزنامه‌نگاری است. ما می‌گوییم که میان عینیت و واقعیت تفاوت وجود دارد؛ هرگاه حس را به عینیت اضافه کنیم، نتیجه آن واقعیت خواهد بود. بنابراین واقعیت آن چیزی است که روزنامه‌نگار از طریق میدان‌ها درک و حس کرده است. من و مرحوم دکتر عقیلی، استاد راهنمای دکتری‌ام، پیرامون موضوع «روزنامه‌نگاری واقعیت افزوده» گفتگو کردیم و در آنجا به این مسائل پرداخته شد. نظریه «واقعیت افزوده» بیان می‌کند که با استفاده از دوربین ۳۶۰ درجه، می‌توان عینیت را مشاهده کرد. فرض کنید که سونامی رخ می‌دهد و تلفات جانی زیادی برجا می‌گذارد، وقتی آن را می‌بینید، دچار اضطراب و ناراحتی می‌شوید ولی زمانی که می‌بینید کسی از آن حوادث نجات می‌یابد، خوشحال می‌شوید؛ بدین‌ترتیب روزنامه‌نگاری واقعیت افزوده موفق به تصویر کشیدن عینیت شده و تکنولوژی می‌تواند حس را به آن اضافه کند. بنابراین واقعیت افزوده به معنای عینیتی است که با حس آمیخته شده است. اما چالش ما چیست؟ ما می‌گوییم که چیزی که با دوربین ۳۶۰ درجه مشاهده می‌شود، تنها به یک لحظه و بخشی از ماجرا مربوط می‌شود و نمی‌توان به تمام ابعاد این ماجرا پی برد؛ اما زمانی که روزنامه‌نگاری در میدان برقرار باشد، به تمامی ابعاد داستان دست می‌یابد. البته در میان اساتید روزنامه‌نگاری در این نظریه‌ها اختلاف نظر وجود دارد و اجماع قطعی در این زمینه حاکم نیست. به همین دلیل چالش دوم اینکه روزنامه‌نگاری رباتیک حس را از روزنامه‌نگاری میدانی سلب می‌کند.»
روزنامه‌نگاری تحلیلی، نجاتبخش عرصه روزنامه‌نگاری در دنیای هوش مصنوعی
او ضمن بیان این پرسش که در گذر زمان چه باید انجام دهیم؟ تاکید کرد: «روزنامه‌نگاری زنده خواهد ماند و عمق بیشتری پیدا خواهد کرد و با این چالش‌ها برمی‌آید؛ ولی به دشواری. معتقد هستم که روزنامه‌نگاری رباتیک و هوشمند نمی‌تواند به درستی به دو سوال «چرایی» و «چگونگی» پاسخ دهد و در فراهم کردن پاسخ این مسائل ناکام خواهد بود. در این مورد، داده‌کاوی شما را نجات نخواهد داد، بلکه خردکاوی و انسان‌کاوی شما را قادر به ادامه زندگی خواهد کرد. تنها ژانر روزنامه‌نگاری که بر خرد متکی است و می‌تواند این دو عنصر را نسبتاً کامل پاسخ دهد، ژانر روزنامه‌نگاری تحلیلی است. به‌عنوان یک معلم کوچک در عرصه روزنامه‌نگاری، معتقدم در دنیایی که در آن قرار داریم، رقابت اصلی بین ژانر روزنامه‌نگاری تحلیلی و روزنامه‌نگاری رباتیک است.»
روزنامه‌نگاران باید مهارت‌های تدوین را بیاموزند
این استاد ارتباطات در پاسخ به این سؤال که «آیا نهاد اثرگذار در این حوزه وجود دارد و چه اقداماتی باید انجام شود؟»، بیان کرد: «متأسفانه خیر، برگزاری نمایش‌ها و تنظیم شوآف‌هایی که در آن گفته شود هوش مصنوعی چگونه است، هرگز چالش‌های روزنامه‌نگاری را حل نمی‌کند. هم‌اکنون کارشناسان مجرب در زمینه فناوری اطلاعات، دقیق‌تر و جامع‌تر از دنیای رباتیک صحبت می‌کنند؛ اما آنچه باید در نظر گرفت تقویت «بعد خطی و عمقی» روزنامه‌نگاری است. حالا خبرنگاران باید به نقش تدوینگر نیز بپردازند. در گذشته می‌گفتیم که روزنامه‌نگاری دو بُعد دارد؛ روزنامه‌نگار- کارشناس، ولی الان به سه بُعد تبدیل شده است: روزنامه‌نگار- کارشناس- تدوینگر؛ زیرا با دنیایی مواجه هستیم که مخاطب کمک‌نگرفته از مطالعه، بیشتر با تماشا اشباع می‌شود. در جایی که به دنبال جلب توجه مخاطب هستیم، دنیای بینایی و تصویر پررنگ می‌شود. من در سال ۲۰۱۴ اشاره‌ای کردم که به یک جهانی که «ترویج دیدن و جلوگیری از خواندن است» وارد خواهیم شد، متأسفانه.»
او ادامه داد: «در نتیجه روزنامه‌نگاران باید مهارت‌های تدوین را به خوبی فرا گیرند، با فنون تصویری آشنا شوند و بر روی همین موج پیش بروند، کاملاً به‌روز و فنی باشند. من با این امر موافقم و نباید همانند دوره‌ای که شبکه‌های اجتماعی پا به میدان گذاشتند، عقب بمانیم. اما روزنامه‌نگاران باید بدانند که وقتی به یک موضوع می‌پردازند، باید بعد از بررسی‌های متعدد داده‌کاوی، به سراغ خردکاوی بروند و خودشان پیگیر اطلاعات شوند و شناخت کاملی از عناصر پویا در روزنامه‌نگاری داشته باشند و بتوانند به دو سوال «چگونگی» و «چرایی» پاسخ دهند. حتی اگر در این حوزه متولی دولتی هم وجود نداشته باشد، بهتر است که مراکز آموزشی، پژوهشی و دانشگاه‌ها در رشته روزنامه‌نگاری تقویت و اصلاح شوند.»
باید روزنامه‌نگاری خردورز را تقویت کنیم
رضاییان در پاسخ به این سؤال که با توجه به تحولات آیا هوش مصنوعی انسان را بلعیده یا خیر؟ گفت: «کسانی که به هوش مصنوعی توجه دارند و در آن سرمایه‌گذاری می‌کنند، به سرعت خود را به روز نگه می‌دارند و ما نیز باید همین رویه را در پیش بگیریم. به عقیده من در آینده، خاورمیانه‌ای ارتباطی در برابر خاورمیانه‌ای ضدارتباطی که امروز وجود دارد، شاهد خواهیم بود. نسل حکمرانان تغییر کرده است، دیدگاه مخاطبان نیز دگرگون شده است، نسل زد و آلفا که خاص ایران نیست، بلکه در تمام خاورمیانه رواج یافته و این تغییرات دیدگاهی حاکم است. اما اگر قرار باشد در روزنامه‌نگاری هوشمندانه رفتار کنیم، باید به وب هوشمند و روزنامه‌نگاری رباتیک نیز توجه کنیم و به فکر تقویت روزنامه‌نگاری خردورز و خردکاو باشیم. اگر به این برنامه بپردازیم، قطعاً اتفاقات خوبی رقم خواهد خورد. روزنامه‌نگاران ما در ایران قوی‌تر از دیگر روزنامه‌نگاران خاورمیانه هستند.»
اگر برند نشوید، کنار می‌روید
این استاد دانشگاه در مورد حفظ هویت و اصالت روزنامه‌نگاری در دنیای هوش مصنوعی اظهار داشت: «به عنوان مثال، زمانی که فرید زکریا یادداشتی درباره خاورمیانه می‌نویسد، هیچ‌یک از وزرای خارجه نمی‌تواند در ساعت ۸ صبح همان روز، آن یادداشت و مقاله را نخوانده باشند. این مقوله در روزنامه‌نگاری به عنوان برندینگ شناخته می‌شود که علاوه بر اصالت اهمیت دارد. روزنامه‌نگاری که دارای اصالت است، بیانی قوی برای بیان کردن دارد. اگر اکنون داده‌کاوی انجام شود و هوش مصنوعی پاسخی ارائه دهد، آن فرد می‌تواند بگوید این بخش درست است، آن بخش دیگر صحیح نیست و نظر من این است. من در مورد «توسعه» کار کرده‌ام. این موضوع را به هوش مصنوعی دادم و گفتم که مدل توسعه‌ای که برای ایران مناسب است باید عدالت و رفاه را به موازات هم داشته باشد، مدل کشورهای شمال اروپا یا اسکاندیناوی است و دلایلم را بیان کردم. پس از مشاوره با هوش مصنوعی متوجه شدم که نظرم از یک جنبه تأیید شده و از جنبه دیگر اعلام کرده که اگر این مدل در ایران اجرایی شود، باید پیش‌نیازهایی وجود داشته باشد. در این راستا پی بردم که در برخی جهات اشتباه کرده‌ام و در جاهای دیگر نیز صحیح بوده‌ام؛ چراکه اطلاعاتی در این زمینه دارم. نظرم این نیست که مدل توسعه روستایی غرب یا مدل توسعه مارکسیستی را در ایران به اجرا دربیاوریم، بلکه مدل توسعه کشورهای اسکاندیناوی یا سوسیال دموکراسی را به دلایلی برای ایران مناسب می‌دانم و هنگام بررسی نظرات هوش مصنوعی، با دیدگاه‌های خودم دچار شگفتی نشدم. خردکاوی این است و باید روزنامه‌نگار را در این راستا هدایت کنیم که تبدیل به برند شود. اگر در عرصه روزنامه‌نگاری برند نشوید، در دنیای روزنامه‌نگاری رباتیک و هوش مصنوعی کنار گذاشته خواهید شد. این پیامی است برای تمام روزنامه‌نگاران ایران.»
به ادبیات توجه کنید
او در پایان سخنان خود به نسل‌های جدیدی که در عرصه روزنامه‌نگاری فعال می‌شوند، اشاره کرد و افزود: «بدون توجه به روزنامه‌نگاری رباتیک، باید به ادبیات اهمیت ویژه‌ای قائل شد. اساس و بنیان روزنامه‌نگاری بر پایه ادبیات بنا شده و از افرادی که به این حوزه علاقمندند، درخواست می‌کنم که به این بخش توجه کافی داشته باشند.»
۲۴۲۲۴۲
