پدر شدن در سنین بالا ممکن است خطر انتقال جهشهای بیماریزا به نسلهای بعدی را افزایش دهد
تحقیقات صورتگرفته با تکیه بر تعیین توالی ژنوم نشان میدهد که در مردان در اوایل دهه چهارم زندگی، بهطور تقریبی یک اسپرم از هر ۵۰ اسپرم ممکن است دارای جهشهای مرتبط با بیماری باشد. این نسبت در سن ۷۰ سالگی به یک اسپرم از هر ۲۰ اسپرم افزایش مییابد. راحله رهبری از مؤسسه وِلکام سنگر بریتانیا خاطرنشان میکند: «این مطالعه بهوضوح نشاندهنده این است که پدران با سن بالا در معرض خطر بیشتری برای انتقال جهشهای بیماریزا به فرزندانشان قرار دارند.»
متیو نویل، یکی از اعضای تیم تحقیقاتی در مؤسسه وِلکام سنگر، میگوید: «جالب است زوجهایی که در نظر دارند فرزندی به دنیا بیاورند، این موضوع را نیز مورد توجه قرار دهند. تصمیمگیری در این زمینه به عهده خانوادههاست.» برای مثال، مردان جوانتر میتوانند در صورتی که برنامهای برای فرزندآوری در سنین بالاتر ندارند، به مراکز تخصصی مراجعه کرده و اسپرم خود را منجمد کنند. از سوی دیگر، مردان پیرتر که در پی فرزنددار شدن هستند، میتوانند از روشهای غربالگری و آزمایشهای ژنتیکی موجود بهرهبرداری کنند تا از سلامت ژنتیکی اسپرم خود اطمینان حاصل کنند.
تحقیقات اخیر نشان میدهند که بهطور میانگین هر یک از ما حدود ۷۰ جهش جدید در سلولهای بدن داریم که در والدینمان دیده نمیشود. حدود ۸۰ درصد از این جهشها در بیضههای پدران ایجاد میشود (البته این آمار شامل ناهنجاریهای کروموزومی عمدهای که در تخمکهای مادران بیشتر مشاهده میشود، نمیباشد).
پدران با سن بالا احتمال بیشتری برای انتقال جهشهای ژنتیکی بیماریزا به فرزندان خود نسبت به تصورات قبلی دارند
قبلاً تصور میشد که تعداد جهشهای موجود در اسپرم بهطور تدریجی و تصادفی با افزایش سن مردان بالا میرود. اما تحقیقات اخیر نشان داده است که در برخی از بیماریهای ژنتیکی (مانند آکندروپلازی یا کوتولگی) این جهشها بهطرز قابلتوجهی بیشتر بروز میکنند.
در سال ۲۰۰۳، ان گوریلی، محقق دانشگاه آکسفورد، متوجه شد که این پدیده احتمالاً به دلیل خودخواهی برخی از سلولهای بنیادی سازنده اسپرم رخ میدهد. به عبارت دیگر، برخی از جهشهای ژنتیکی موجب میشوند که این سلولهای بنیادی بهطور غیرعادی تقسیم و تکثیر شوند. در نتیجه، تعداد اسپرمهایی که این جهشها را دارند با افزایش سن مردان بهصورت تصاعدی افزایش مییابد، نه بهطور تدریجی.
گوریلی بعدها نشان داد که جهشهای موجود در چندین ژن مختلف میتوانند سلولهای بنیادی اسپرم را بهاصطلاح «خودخواه» نمایند، اما او پیشبینی کرد که تعداد این ژنها بیشتر از آن چیزی است که تاکنون شناسایی شده است.
بیشتر بخوانید
رحبری، نِویل و همکارانشان بیش از ۱۰۰ هزار اسپرم از ۸۱ مرد در سنین مختلف را مورد توالییابی قرار دادند. در روشهای معمول توالییابی، به دلیل ارائه نادرست دادهها، نمیتوان بهراحتی جهشهای موجود در یک مولکول منفرد DNA را شناسایی کرد. اما پژوهشگران از روشی نوین استفاده کردند که شامل توالییابی هر دو رشته از مارپیچ دوتایی DNA است. هنگامی که جهشی در هر دو رشته مشاهده شود، احتمال اینکه خطایی اتفاق افتاده باشد، بسیار کم است. این روش به آنها این امکان را داد تا دامنه وسیعی از جهشها را در بیش از ۴۰ ژن کشف کنند که باعث میشوند سلولهای بنیادی اسپرم بهطرز خودخواهانهای عمل کنند. نِویل میگوید: «مقدار تأثیر این جهشها در سطح کل ژنوم به مراتب بیشتر از آن چیزی بود که تصور میکردیم.»
سرعت انباشته شدن جهشها در اسپرم بهصورت هشت برابر کندتر از سلولهای خونی است و این دامنه تغییرات به عواملی نظیر سیگار، الکل یا چاقی وابسته نیست
اگرچه جهشهای خودخواه تنها درصد کمی از کل جهشهای ژنتیکی را تشکیل میدهند، تأثیر آنها قابلتوجه است، چرا که بخش عمدهای از نواحی ژنوم عملکردی ندارند و بسیاری از جهشهای تصادفی تأثیر زیستی خاصی ندارند.
برعکس، جهشهای خودخواه به ژنهای کلیدی آسیب میزنند و بنابراین میتوانند پیامدهای جدی به همراه داشته باشند. نِویل میگوید: «معمولاً، این جهشها به اختلالات عصبیتکاملی نسبتاً جدی منجر میشوند.» در دو مورد از این ۴۰ ژن، این شرایط به اوتیسم مربوط میشود و تعدادی از جهشها بهوضوح خطر ابتلا به سرطانها را به میزان قابلتوجهی افزایش میدهند.
گوریلی خاطرنشان میکند: «مدتهاست میدانیم که والد شدن در سن بالا ایده مناسبی نیست. قبلاً بیشتر بر روی مادر تأکید میشد، اما اکنون متوجه شدهایم که هر دو والد در سلامت فرزندانشان اثرگذارند.»
