از خرید اینترنتی و استفاده از تاکسی تا تماشای فیلم؛ کدام خدمات ایرانی برای افراد نابینا قابل دسترسی شده‌اند؟

در جهانی که دسترسی‌پذیری در آن وجود ندارد، درخواست تاکسی، خرید آنلاین یا مشاهده‌ی یک فیلم، ممکن است برای افراد دارای معلولیت به نوعی وابستگی منجر شود؛ نه به این دلیل که این فعالیت‌ها برای آن‌ها دشوار است، بلکه به این خاطر که اپلیکیشن‌ها و پلتفرم‌ها مطابق با نیازهای آن‌ها طراحی نشده‌اند.

این موضوع برای بسیاری از نابینایان و کم‌بینایان آشناست. فناوری می‌تواند به انجام کارهای روزمره کمک کند و آن‌ها را آسان‌تر و مستقل‌تر سازد، اما طراحی نامناسب یک اپلیکیشن ممکن است خود به مانع جدیدی تبدیل شود.

دسترس‌پذیری دیجیتال به معنای طراحی سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها به گونه‌ای است که کاربران با توانایی‌های مختلف، بتوانند به راحتی از آن‌ها استفاده کنند. به عنوان مثال، فرد نابینا باید قادر باشد با استفاده از صفحه‌خوان، محتوای موجود در اپلیکیشن را بشنود و بدون نیاز به مشاهده‌ی صفحه، در بین بخش‌های مختلف آن جابجا شود. همچنین فرد کم‌بینای نیز باید قادر باشد با بزرگ کردن متن یا تنظیم کنتراست صفحه، اطلاعات مورد نظر خود را بهتر بخواند.

در سطح جهانی، نمونه‌های متعددی از اپلیکیشن‌هایی که با نیازهای کم‌بینایان و نابینایان سازگار شده‌اند وجود دارد، اما در ایران کمتر پلتفرمی به فکر دسترسی‌پذیری بوده است. با این حال، پنج پلتفرم شناخته‌شده ایرانی وجود دارند که به بهبود دسترسی‌پذیری خدمات خود پرداخته‌اند: دیوار، اسنپ، تپسی، فیلیمو و اُکالا از جمله این سرویس‌ها هستند.

دسترس‌پذیری خرید و فروش آنلاین برای کاربران نابینا و کم‌بینا به این معناست که آن‌ها بتوانند اطلاعات آگهی‌ها را مشاهده کرده، در دسته‌بندی‌ها جست‌وجو کنند و ارتباطی با فروشندگان برقرار سازند.

دیوار در عرصه‌ی دسترسی‌پذیری به عنوان یک پلتفرم پیشرو عمل کرده و زودتر از رقبای خود به این نکته توجه کرده است. «دیوار برای همه» شعار این مجموعه است که نشان‌دهنده‌ی آن است که دسترسی‌ به دیوار نباید برای افراد دارای معلولیت محدودیتی ایجاد کند و این کار به سادگی قابل انجام است.

به‌منظور تحقق این هدف، دیوار تیم مستقلی را برای پیشبرد دسترسی‌پذیری تشکیل داده است. یکی از ویژگی‌های برجسته‌ای که این پلتفرم معرفی کرده، سازگاری با صفحه‌خوان‌های صوتی است. این نرم‌افزار می‌تواند اطلاعات متنی، دکمه‌ها و محتویات موجود در صفحه را به صدا تبدیل کند. بدین ترتیب، کاربران نابینا می‌توانند بدون مشاهده‌ی محتوای صفحه، از فضاهای سازگار اپلیکیشن بهره‌مند شوند.

علاوه بر این، دیوار امکاناتی همانند بزرگ‌نمایی متن و حالت شب را برای افرادی که دچار کم‌بینی هستند، فراهم کرده است. بزرگ‌نمایی به خواندن نوشته‌ها برای افرادی با نیاز به متون درشت کمک می‌کند و حالت شب نیز می‌تواند برای بعضی از کاربران حساس به نور صفحه مناسب‌تر باشد.

در بخش آگهی‌های استخدام، کارفرمایان می‌توانند گزینه‌ای به نام «امکان استخدام فرد دارای معلولیت» را فعال کنند که به کارجویان دارای معلولیت کمک می‌کند فرصت‌های شغلی مناسب را سریع‌تر شناسایی کنند. تلاش‌های دیوار برای رسیدن به دسترسی‌پذیری سبب گردید که این مجموعه در سال ۱۴۰۳ موفق به کسب جایزه کسب‌وکار برتر در زمینه‌ی دسترسی‌پذیری دیجیتال شود.

تپسی فعالیت‌های مربوط به دسترسی‌پذیری برای افراد دارای معلولیت را از سال ۱۳۹۸ آغاز کرده و اولین تاکسی اینترنتی در ایران است که این امکانات را به کاربران دارای معلولیت عرضه کرد.

یکی از ویژگی‌های کاربردی تپسی برای کاربران نابینا، قابلیت استفاده از اپلیکیشن با کمک صفحه‌خوان است. این نرم‌افزار قادر است رابط کاربری را به صورت صوتی در اختیار فرد قرار دهد تا او از محتوای بصری جدا نشود و بتواند در اپلیکیشن حرکت کرده و درخواست سفر ثبت کند.

تپسی تنها به نیازهای نابینایان و کم‌بینایان محدود نمی‌شود و همچنین به افراد با دیگر انواع معلولیت نیز توجه داشته است؛ به عنوان مثال، برای کاربران ناشنوا و کم‌شنوا امکاناتی فراهم آورده تا به جای تماس صوتی، از طریق پیام درون‌برنامه‌ای ارتباط برقرار کنند. همچنین، گزینه‌هایی برای اعلام نیاز به ویلچر یا عصا نیز به منظور کمک به کاربران دارای ناتوانی حرکتی ارائه شده است.

این شرکت به منظور تشویق رانندگان به قبول این نوع سفرها، طرح معافیت از کمیسیون را اجرا کرده است. تپسی در گزارشی که منتشر کرده، اعلام کرد که در طی یک سال، ۹۰ هزار سفر از این معافیت بهره‌مند شده‌اند.

برای یک مسافر نابینا، درخواست خودرو تنها آغاز سفر است. پیدا کردن خودرو، ارتباط با راننده و هماهنگی در هنگام سوار شدن نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اسنپ از آبان ۱۴۰۱ پروژه‌ی دسترسی‌پذیری سرویس خودرو را آغاز کرد و برای مسافران نابینا، کم‌بینا، ناشنوا، کم‌شنوا و دارای ناتوانی حرکتی امکانات متعددی فراهم کرده است.

از جمله امکانات مهم این سرویس، امکان ثبت نوع معلولیت در پروفایل کاربری است. کاربران می‌توانند با ورود به اپلیکیشن اسنپ، به بخش «اطلاعات کاربر» رفته و در قسمت «دسترس‌پذیری»، نوع معلولیت خود را ثبت کنند.

پس از ثبت این اطلاعات، وضعیت اعلام شده برای رانندگان در سفرها قابل مشاهده است. به عنوان مثال، راننده می‌تواند پیش از آغاز سفر متوجه نابینایی یا کم‌بینی مسافر شود و هماهنگی بهتری با او انجام دهد.

براساس آمار اسنپ، تا پایان اسفند ۱۴۰۴، ۱۶۱ هزار و ۶۹۳ کاربر راننده و مسافر نوع معلولیت خود را در اپلیکیشن ثبت کرده‌اند. از این تعداد، ۱۴۲ هزار و ۵۸۵ نفر مسافر و ۱۹ هزار و ۱۰۸ نفر راننده بوده‌اند. این اعداد شامل تمام انواع معلولیت است و تنها مختص نابینایان و کم‌بینایان نمی‌باشد.

اسنپ در سال ۱۴۰۴ برای مسافران دارای معلولیت شدید، امکان پرداخت هزینه سفر از طریق کیف پول اختصاصی «سما کارت» را نیز ایجاد کرده است. این قابلیت در نسخه‌ی اندروید و وب اسنپ موجود است و دارندگان کارت می‌توانند هنگام پرداخت، گزینه‌ی سما کارت را انتخاب کنند.

دسترس‌پذیری در خدمات نمایش آنلاین فراتر از یافتن و پخش فیلم می‌باشد. برای افراد نابینا، آگاهی از رویدادهایی که صرفاً با تصاویری روایت می‌شوند، حائز اهمیت است. بنابراین، فیلیمو به منظور تسهیل کار با وب‌سایت و اپلیکیشن خود، مراحل ثبت‌نام، ورود، جست‌وجو، انتخاب فیلم، تماشا و مدیریت حساب کاربری را مخصوص نیازهای افراد دارای معلولیت بهینه کرده است.

یکی از ویژگی‌های کلیدی محتوای فیلیمو، ارائه آثاری همراه با توصیف صوتی یا Audio Description است. در این روش، توضیحاتی از وقایع بصری، حرکت شخصیت‌ها، محیط و جزئیات برجسته صحنه در کنار صدای اصلی اثر ارائه می‌شود. به عنوان مثال، اگر شخصیتی در یک فیلم یا سریال بدون دیالوگ وارد اتاق شده و نامه‌ای را برمی‌دارد، توصیف صوتی این رویداد را برای بیننده شرح خواهد داد.

فیلیمو همچنین از بهبود سازگاری بخش‌های مختلف پلتفرم خود با صفحه‌خوان‌ها خبر می‌دهد. بهبود پشتیبانی از پیمایش با کیبورد نیز از دیگر تغییراتی است که به کاربر اجازه می‌دهد بدون نیاز به ماوس، در بین بخش‌های مختلف وب‌سایت جابجا شود.

بازنویسی عنوان‌ها، پیام‌ها و بهینه‌سازی برخی قسمت‌های رابط کاربری نیز به منظور فهم بهتر اطلاعات انجام شده است. همچنین فیلیمو محتوایی با ترجمه زبان اشاره برای مخاطبان ناشنوا و کم‌شنوا را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.

برای کاربران نابینا، خرید اینترنتی از فروشگاه‌ها در صورتی ممکن است که بتوانند محصولات را شناسایی کنند، اطلاعات آن‌ها را بشنوند، به سبد خرید اضافه کنند و مراحل ثبت سفارش را به‌تنهایی طی کنند. اُکالا با تمرکز بر این فرآیند، دسترس‌پذیری اپلیکیشن خود را از مراحل پیش از خرید تا ثبت سفارش و اقدامات پس از آن مورد بررسی قرار داده است.

اصلی‌ترین تغییرات اُکالا به بهبود سازگاری اپلیکیشن با صفحه‌خوان‌ها مربوط می‌شود. این شرکت ترتیب خوانده‌شدن اطلاعات صفحات را اصلاح کرده، اولویت‌ بندی اطلاعات مهم و نحوه معرفی دکمه‌ها، محصولات و عناصر تعاملی را برای صفحه‌خوان‌ها ویرایش نموده است.

به عنوان مثال، هنگامیکه کاربر نابینا وارد صفحه یک محصول می‌شود، باید صفحه‌خوان اطلاعات را به طور منطقی اعلام کند و عملکرد دکمه‌هایی مانند افزودن به سبد خرید واضح باشد. اُکالا تأکید می‌کند که این جزئیات را در قسمت‌های مختلف اپلیکیشن به‌طور کامل مورد بازبینی قرار داده و بخش از موانع موجود در فرایند خرید را رفع کرده است. همچنین، شرکت اعلام کرده که این تغییرات را با کمک متخصصان دسترس‌پذیری، از جمله امید هاشمی و سارا یوسفی، آزمایش و بررسی کرده است.

کاربران نابینا اکنون می‌توانند مراحل خرید را در اپلیکیشن انجام دهند؛ با این حال، اُکالا تصریح می‌کند که هنوز نمی‌توان به صورت قطعی درباره‌ی آسانی و روانی تمام مراحل خرید اظهار نظر کرد.

اُکالا همچنین یادآور شده که توسعه این امکانات در حال ادامه است و به دنبال دریافت بازخورد از کاربران نابینا، می‌خواهد تجربه‌ی خرید را بهبود بخشد. در حال حاضر، محور این اقدامات بر نابینایان متمرکز است و برنامه‌هایی برای دسترس‌پذیری سایر گروه‌های دارای معلولیت در بلندمدت در دستور کار شرکت قرار دارد.

دسترس‌پذیری به معنای طراحی یک نسخه‌ی خاص برای افراد دارای معلولیت نیست، بلکه هدف این است که همان خدماتی که برای دیگران در دسترس است، برای افراد با نیازها و توانایی‌های متنوع نیز قابل استفاده باشد. کسب‌وکارها و رسانه‌های مختلف باید همواره نسبت به این نکته آگاه باشند: استفاده مستقل از خدمات دیجیتال باید برای همه کاربران امکان‌پذیر باشد؛ از پیدا کردن یک آگهی و درخواست خودرو گرفته تا خرید مایحتاج روزانه، تماشای فیلم مورد علاقه یا مطالعه‌ی مطالب یک رسانه.