از آشپزخانه تا زندان؛ سرنوشت زنان در عصر استالین/ الهه کولایی: باید تاریخ شوروی را از منظر تجربه‌های زنان نیز بررسی کرد
بر اساس گزارش خبرگزاری خبرآنلاین و به نقل از ایرنا، روز سه‌شنبه پنجم آبان، جلسه نقد و بررسی کتاب «همسران کرملین» تألیف لاریسا واسیلیوا و ترجمه زینب کاظم‌خواه، با حضور مترجم و همچنین الهه کولایی، استاد دانشگاه و پژوهشگر، و جهانگیر کرمی، محقق حوزه روسیه، در کتاب‌خانه وزن‌دنیا برگزار گردید.
الهه کولایی در صحبت‌های خود به این مسئله اشاره کرد که کتاب «همسران کرملین» نگاهی به تاریخ اتحادیه شوروی دارد و بیان داشت: این اثر به جنبه‌هایی می‌پردازد که در تاریخ به‌طور غالب از دیدگاه مردانه ثبت شده است؛ نه تنها در شوروی بلکه در چندین کشور دیگر نیز این معضل وجود دارد. نویسنده کتاب به عمق مسائلی رفته که کمتر به آنها توجه شده و جنبه‌های حاشیه‌ای و رویدادهایی را بررسی می‌کند که عموماً مغفول مانده‌اند.
وی در تحلیل جنبش زنان اظهار داشت: زمانی که به تاریخ این جنبش‌ها نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که تلاش‌های زنان کمونیست در آگاهی‌رسانی به دیگر زنان نسبت به حقوقشان نقش کلیدی و تأثیرگذاری داشته است.
به گفته این پژوهشگر، در ادبیات مربوط به شوروی در ایران، به استثنای آثاری که ترجمهٔ سمپات‌ها (طرفداران) شوروی هستند، در سایر نوشته‌ها معمولاً دیدگاه‌های منفی به تصویر کشیده می‌شوند. این در حالی است که نظرات ارائه شده عمدتاً مربوط به بنیان‌گذارانی است که هرگز به قدرت نرسیدند.
حضور زنان در عرصه‌های عمومی، تحولی نوین
کولایی در بررسی جنبش زنان در شوروی نیز یادآور شد: تجزیه و تحلیل این جنبش‌ها بیانگر آن است که همسر لنین که در جنبش بلشویکی فعال بود، تأثیری واقعی بر مشارکت زنان در مراحل اولیه داشت.
این نویسنده درباره جایگاه زنان در تاریخ ملت‌های مختلف توضیح داد: مشارکت زنان در عرصه‌های عمومی یکی از تحولات تازه در جوامع سرمایه‌داری است. استالین جامعه را به شکلی می‌نگریست که هر فرد به مثابه پیچ و مهره‌ای برای حکمرانی می‌تواند مفید باشد، در حالی که انسان‌ها پیچ و مهره نیستند و نظام‌ها باید مدیریت تغییرات را برعهده گیرند.
وی با اشاره به این که انقلاب‌ها با سنت‌های نسبتاً مشابهی به وجود می‌آیند، افزود: جامعه بشری و به‌خصوص زنان به دلایل کمتر شناخته شده دچار تحول می‌شوند؛ زیرا در بررسی جنبش‌های رهایی‌بخش مشاهده می‌شود که در کشورهای مختلف، الگوهای مشابهی از تقدم و تأخر به وجود می‌آید.
کولایی تأکید کرد که شعارهای انقلابی غالباً در عرصه عمل به نتایج مشخصی نرسیدند. این موضوع درباره زنان نیز صادق است؛ زیرا در بیشتر جنبش‌های انقلابی، خواسته‌های زنان معمولاً متناسب با جنبش‌های دموکراسی‌خواهانه شکل می‌گیرد، در حالی که جامعه سنتی در تقابل با مدرنیته قرار دارد. در برخی مواقع، تحولی ایجاد می‌شود که به زنان فرصت می‌دهد و این مسئله را نمی‌توان از انقلاب جدا کرد.
فعالان اجتماعی همواره به‌دنبال برابری بودند
کولایی در بخش دیگری از سخنانش گفت: فعالان اجتماعی همواره در پی برقراری برابری بوده‌اند، و این نیازمند امکاناتی است که در چارچوب انقلاب فراهم نمی‌شود. لازم است سازمان‌ها و ترتیب‌های لازم ایجاد گردد و این فرایند نیاز به مداومت و مقاومت دارد. مطالعه دو واحد تاریخ شوروی برای ما اهمیت دارد. شناخت این واقعیت که شوروی هرگز هم‌سو با واقعیت‌های اجتماعی حرکت نکرد، ناکامی‌ها در این زمینه را مشهود می‌سازد و تاثیر آن بر دولتمردان ناگزیر آشکار خواهد شد.
وی افزود: کتاب «همسران کرملین» در واقع یک مرور سریع بر تاریخ اتحادیه شوروی است و باید اذعان کرد که این کشور را استالین شکل داد. فضای شوروی به لحاظ اجتماعی هنوز در وضعیت آمادگی برای سوسیالیسم قرار نداشت، چرا که اکثریت جمعیت کارگران نبودند و بغیر از آن دهقانان بخش عمده‌ای از مردم را تشکیل می‌دادند. ایده این بود که سوسیالیسم باید در داخل تشکیل شود تا بتوان با امپریالیسم مخالفت کرد و به این ترتیب، مسأله دفاع شکل گرفت؛ به‌عبارتی، انتخاب‌های دفاعی بر این اساس بود که باید با دنیا به مخالفت پرداخت تا سوسیالیسم محقق گردد.
کولایی ادامه داد: اولین تجربه شوروی در مواجهه با جهان در جنگ داخلی صورت گرفت. بنای سوسیالیسم در فضایی نظامی و امنیتی شکل گرفت و نهاد دموکراتیکی که برای حفظ مرکز قدرت ضروری بود، از بین رفت. در آن ایام، بخشی اصلی از جریان شوروی این بود که همگان باید در خدمت تقویت نظام قرار گیرند، از این رو، هرگونه مخالفتی شدیداً سرکوب می‌شد و هر کس نظری متفاوت داشت، به عنوان دشمن تلقی می‌گردید.
کتاب «همسران کرملین» مبتنی بر اسناد و مصاحبه‌ها است
جهانگیر کرمی، پژوهشگر حوزه روسیه، در خصوص نویسنده کتاب «همسران کرملین» گفت: نویسنده این اثر، هشت سال پیش و در سن ۸۳ سالگی فوت کرد. او در اوکراین به دنیا آمد و زندگی‌اش را در روسیه گذراند (در آن دوره، روسیه و اوکراین یکپارچه بودند). پدر او نظامی بود و او به تحصیل ادبیات پرداخت. کتاب وی در چهارچوب فلسفه تاریخ انسانی تدوین شده است. افرادی که در این زمینه فعالیت می‌کنند عقیده دارند که سیاست نمی‌تواند تنها مختص قدرتمداران و دولتمردان باشد و بخش عظیمی از جامعه، یعنی ۹۰ درصد جمعیت، در حاشیه سیاست قرار دارند و به آنها توجهی نمی‌شود. مارکس بر این باور بود که مردم باید خود در مرکز باشند و می‌توانند محرک اصلی سیاست باشند، اما این حقیقت غفلت شده است.
این پژوهشگر همچنین به مکتب آنال اشاره کرد و توضیح داد: مکتب آنال تأکید می‌کند که اگر می‌خواهید به سیاست بپردازید، باید به حاشیه‌ها نیز توجه کنید. این کتاب در قالب این مکتب بیان می‌کند که تاریخ انسانی و حدود ۸۰ درصد جمعیت قبل از شوروی در حاشیه قرار داشتند. همواره به ابعاد منفی شوروی پرداخته می‌شود، زیرا این نگرش در نهایت با شکست مواجه شده، اما نکات مثبتی نیز وجود دارد که به جامعه زنان و مردمی که در حاشیه قرار داشته‌اند، این امکان را دادند تا به مرکز قدرت راه یابند.
کرمی همچنین اشاره کرد که کتاب به بررسی تعدادی از زنانی می‌پردازد که قربانیان سیاسی سیستم شوروی بودند و گفت: این کتاب به اسناد و مصاحبه‌های موثق متکی است و به همین دلیل به عنوان یک منبع ارزشمند محسوب می‌شود. حادثه‌ای که در شوروی به وقوع پیوست و سرنوشت زنان را دگرگون ساخت، نمایشگاه حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی بود، اما به تدریج سنت‌ها بر این روند غالب آمد و در آن برهه همسرانی که به مرکز قدرت رسیده بودند، توسط زنان سنتی به چالش کشیده شدند.
وی درباره اهمیت کتاب «همسران کرملین» توضیح داد: ارتباط تاریخی ایران با روسیه، از دیرباز وجود داشته و جنگ‌ها باعث شده که ایران با دیگر کشورها آشنا گردد. این تاثیرگذاری از روسیه جدی بوده و هر پژوهش در این زمینه با سرنوشت ملی ما ارتباط پیدا می‌کند. مطالعه این کتاب، به نوعی به دریافت تاریخ و سرنوشت ایران نزدیک است.
گاه زنان علایق تشکیلاتی را بر روابط خانوادگی ترجیح می‌دادند
کرمی در ادامه با اشاره به تاریخ دموکراسی در سطح جهانی گفت: تاریخ دموکراسی، تاریخی نوین به شمار می‌آید و از نیمهٔ قرن نوزدهم به طرز گسترده‌ای حاکم گشت. محدودیت قدرت مطلقه از قرن شانزدهم آغاز شد و تا قرن نوزدهم در اغلب کشورها، زنان حق رای نداشتند. این حق در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به دست آمد. روسیه در آن زمان تقریباً به مدت هزار سال تحت سلطهٔ تزاری بود و در این نظام جایگاه زنان معنا نداشت؛ زنان تنها در خانواده تعریف می‌شدند و با وقوع انقلاب اکتبر، زنان پا به عرصه اجتماعی گذاشتند و تساوی حقوقی کم‌کم شکل گرفت.
این پژوهشگر افزود: در دوران شوروی، زنانی که در مراکز تصمیم‌گیری حضور داشتند، آسیب دیدند. در دوره لنین و اوایل استالین شوراها وجود داشت، اما به تدریج استالین افراد سرشناس را کنار گذاشت و افراد مطیع را در جایگاه‌های کلیدی نشاند. استالین حتی خانواده‌ها و همسران ایشان را تحت فشار قرار می‌داد و به گونه‌ای عمل می‌کرد که گاه زنان، علایق تشکیلاتی را به علاقه‌های خانوادگی ترجیح می‌دادند. از اوایل دهه ۱۹۳۰، استالین تصمیم به اتخاذ سیاستی گرفت که افراد همواره در دایرهٔ کنترل او قرار داشتند، به این ترتیب، سیاست به دستان حزب افتاد.
تاریخ همواره مردانه بوده است
زینب کاظم‌خواه، مترجم کتاب «همسران کرملین»، با اشاره به اینکه دیدگاه مخاطبان نسبت به این کتاب ناشی از این است که نزدیکی به حکومت شوروی به معنی دستیابی به امنیت نیست، توضیح داد: در این کتاب مشاهده می‌شود که چهار زن نزدیک به حکومت شوروی از امنیت بهره‌مند نبودند و آنچه واقعاً در تاریخ وجود دارد، ذکر نشده است. از این رو، امنیت مثالی که همسران مقتدر آنها برخوردار بودند، نتوانست این زنان را از خطرها مصون بدارد.
این مترجم افزود: زندگی تراژیک ۱۲ زنی که در این داستان روایت می‌شود، قابل توجه است؛ حتی امکاناتی که در اختیار آنها بوده است، به تدریج از آنها گرفته شده است. تاریخ همواره از زاویه مردان نگاشته شده و در این کتاب، روایت تاریخی از دیدگاه زنانی ارائه می‌شود که به قدرت در اتحادیه شوروی نزدیک بوده‌اند.
او در توضیح انتخاب این کتاب برای ترجمه، بیان داشت: در تمام آثاری که ترجمه کرده‌ام، به سراغ تاریخ عامه‌پسند می‌روم تا خوانندگان عادی بتوانند از مطالعه تاریخ لذت ببرند و اعتقاد دارم که خواندن تاریخ دشوار است و باید موضوعی جالب وجود داشته باشد تا مخاطب را به مطالعه ترغیب کند؛ این کتاب سرشار از شایعات و حرف‌های درگوشی است که ممکن است برای خوانندگان جذاب باشد.
هنوز هم درباره مرگ همسر استالین ابهام وجود دارد
کاظم‌خواه در ادامه با اشاره به اینکه هنوز هم درباره علت مرگ همسر استالین شبهاتی وجود دارد، گفت: حتی دختر او نیز دلیل خودکشی او را نمی‌داند؛ آیا مرگ او ناشی از مشکل آپاندیس بوده یا مرتبط با شایعاتی است که درباره استالین به گوش می‌رسید؟
این مترجم بیان کرد: نویسنده کتاب «همسران کرملین» ناگزیر به حرکت بر مبنای شایعات بوده است، چراکه ممکن است مدارکی برای ثبت در تاریخ وجود نداشته باشد و کشورهایی که دچار دیکتاتوری هستند، این مشکل را به‌طور جدی تجربه می‌کنند که شاید تاریخشان مستند نباشد.
او در پایان درباره تغییرات زنان در دوره لنین اظهار داشت: من بر این باورم که در آن زمان زنان تاثیرگذار و قدرتمندی وجود داشتند، اما با روی کار آمدن استالین، سرکوب‌ها به گونه‌ای پیش می‌رفت که زن یا در آشپزخانه قرار می‌گرفت یا در زندان، از طرفی استالین توجهی به زنان مطیع نداشت.
۵۹۲۴۳
