هوش مصنوعی در فضایی جدید؛ ماه‌نورد رباتیک فلیپ زبان‌های بزرگ را به سطح ماه می‌رساند
کاوشگر فلیپ که توسط شرکت خصوصی استرولب توسعه یافته است، به زودی در اوایل نوامبر ۲۰۲۶ (تقریباً اوایل آبان) به سوی ماه پرتاب خواهد شد و برای اولین بار قابلیت اجرای مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) را بر روی سطح این قمر ارائه خواهد داد. این ربات فضایی به یک دستگاه محاسباتی پیشرفته از HPE مجهز است که می‌تواند با پردازش داده‌ها و تسهیل تصمیم‌گیری‌های خودمختار، نقش کلیدی در اکتشافات آینده فضا ایفا کند.
فلیپ، با وزنی معادل ۴۸۰ کیلوگرم، مخفف عبارت «سکوی نوآوری قمری فلکس» است و به عنوان نخستین نمونه از گروهی از وسایل نقلیه محسوب می‌شود که به سفارش ناسا توسط استرولب ساخته می‌شود. این گروه، شامل ماه‌نوردهایی است که در آینده مسافران برنامه آرتمیس را بر روی سطح ماه جابه‌جا خواهند کرد.
فلیپ به چرخ‌های قابل تغییر شکل برای پیمودن زمین‌های ناهموار مجهز است و به گونه‌ای طراحی شده که بتواند حداقل ۱۵۰ ساعت از شب‌های بسیار سرد ماه را تحمل کند. این کاوشگر حامل ۲۰ محموله علمی است که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به سامانه لیدار برای نقشه‌برداری سه‌بعدی و حسگر ویژه‌ای برای اندازه‌گیری غلظت ایزوتوپ هلیوم-۳ در خاک ماه اشاره کرد.
هوش مصنوعی چگونه به اکتشافات فضایی کمک می‌کند؟
یکی از اهداف کلیدی مأموریت فلیپ، آزمایش مدل‌های زبانی بزرگ در شرایط دشوار ماه است. این مدل‌ها از داده‌های دوربین‌ها و سیستم لیدار ماه‌نورد استفاده می‌کنند تا به ناوبری امن کمک نمایند. همچنین آن‌ها قادرند اطلاعات جمع‌آوری شده را فشرده کرده و نکات کلیدی را استخراج نمایند تا حجم داده‌های ارسالی به زمین کاهش یابد.
استفاده از هوش مصنوعی در خود کاوشگر می‌تواند به کاهش وابستگی مأموریت‌های فضایی به مراکز کنترل زمینی کمک کند.
استفاده از هوش مصنوعی در خود کاوشگر می‌تواند وابستگی مأموریت‌های فضایی به مراکز کنترل زمینی را کاهش دهد. برقراری ارتباط با فضاپیماهای دوردست با تأخیر مواجه است؛ مثلاً تبادل پیام با مریخ ممکن است تا ۲۰ دقیقه تأخیر داشته باشد. حتی در مأموریت‌های مربوط به ماه نیز این تأخیر می‌تواند فرایند تصمیم‌گیری فوری را مشکل‌ساز کند.
مارک فرناندز، دانشمند ارشد HPE، به یاد می‌آورد که در گذشته دو ماه‌نورد شوروی به دلیل مشکلات ناشی از خطاهای اپراتور که نتیجه تأخیر در ارتباطات بود، از دست رفته‌اند. هوش مصنوعی می‌تواند با پردازش داده‌ها و اتخاذ تصمیمات به صورت مستقل، احتمال بروز چنین مشکلاتی را کاهش دهد.
کامپیوتری قدرتمند برای محیطی خشن
مریخ‌نوردهای کیوراسیتی و پرسویرنس ساخت ناسا، سال‌ها به صورت نیمه‌خودمختار و با استفاده از مسیرهای از پیش مشخص شده بر روی مریخ حرکت کرده‌اند. اما کامپیوترهای به کار رفته در این کاوشگرها که برای مقابله با شرایط دشوار فضایی طراحی شده‌اند، دارای قدرت پردازش محدودی هستند؛ به‌نحوی که میزان توان آن‌ها به لپ‌تاپ‌های اوایل دهه ۱۹۹۰ شباهت دارد.
در مقایسه، کامپیوتر اسپیس‌بورن-۴ که در ماه‌نورد فلیپ مورد استفاده قرار گرفته، از یک پردازنده مرکزی ۶۴ بیتی و یک پردازنده گرافیکی قوی برخوردار است که قابلیت انجام همزمان تعداد زیادی از وظایف محاسباتی را فراهم می‌آورد.
شرکت HPE پیشتر سه نمونه از کامپیوترهای اسپیس‌بورن را برای آزمایش به ایستگاه فضایی بین‌المللی ارسال کرده بود. همچنین، کامپیوترهای اسپیس‌بورن-۲ و اسپیس‌بورن-۳ در سال ۲۰۲۵ و در راستای پروژه «اسپیس لاما»، مدل زبانی لاما ۳٫۲ متعلق به شرکت متا را به کار گرفتند. این فناوری به فضانوردان این امکان را داد که کارهای پژوهشی را با سهولت بیشتری انجام دهند و تصمیم‌گیری‌های خود را تسریع کنند.
HPE برای افزایش دوام کامپیوتر در شرایط فضایی، به‌جای طراحی سخت‌افزار به طور کامل جدید، از نرم‌افزاری استفاده کرده است که قادر است اختلالات ناشی از برخورد ذرات باردار کیهانی را شناسایی کند. در مواقعی که تابش افزایش می‌یابد، این نرم‌افزار توان و سرعت کامپیوتر را کاهش می‌دهد تا خطر آسیب به اجزای الکترونیکی به حداقل برسد. کامپیوترهایی که در ایستگاه فضایی مورد آزمایش قرار گرفته‌اند، برخلاف پیش‌بینی‌ها، موفق شدند بیشتر از دو سال فعالیت کنند.
آزمونی دشوارتر از ایستگاه فضایی
عملیات بر روی سطح ماه به مراتب سخت‌تر از فعالیت در ایستگاه فضایی بین‌المللی خواهد بود. دمای محیط در ایستگاه فضایی حدود ۲۰ درجه سانتی‌گراد است، در حالی که فلیپ در نزدیکی قطب جنوب ماه فرود خواهد آمد؛ جایی که دما می‌تواند از ۸۰ درجه سانتی‌گراد در نواحی آفتابی به منفی ۲۰۰ درجه سانتی‌گراد در مناطق سایه‌دار تغییر کند. این کاوشگر مأموریت دارد که در نواحی سایه‌دار به دنبال یخ‌آب باشد. همچنین، شدت پرتوهای کیهانی در سطح ماه تقریباً سه برابر بیشتر از ایستگاه فضایی است.
با این حال، HPE مطمئن است که کامپیوتر اسپیس‌بورن-۴ در طول مأموریت ده‌روزه‌ی فلیپ به خوبی عمل خواهد کرد. این کامپیوتر از ساختاری محافظت شده بر مبنای نرم‌افزار بهره می‌برد و گرمای اضافی خود را از طریق رادیاتورهای موجود بر روی ماه‌نورد دفع خواهد کرد.
روسر آلمِنار، پژوهشگر در زمینه هوش مصنوعی و حقوق فضایی در دانشگاه والنسیا، معتقد است که مدل‌های زبانی بزرگ در ماموریت‌های آینده به مریخ و فراتر از آن، قابلیت‌های چشم‌گیری دارند؛ چرا که در چنین مأموریت‌هایی، تأخیر ارتباطی، تکیه بر کمک‌های فوری از زمین را دشوار می‌سازد.
اما آلمِنار همچنین یادآور می‌شود که این فناوری هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و ممکن است مدل‌های زبانی اطلاعات نادرست یا گمراه‌کننده‌ای تولید کنند. در یک محیط‌های پیچیده و حساس مانند فضا، حتی یک اشتباه کوچک می‌تواند عواقب جدی به بار آورد.
