مخارج میلیون یورویی واکسن هاری در ایران

بار دیگر با دیده‌شدن روباه‌ها در بافت‌های مسکونی تهران و نگرانی‌های تازه درباره احتمال انتقال بیماری هاری، بحث «مدیریت حیوانات شهری» دوباره به کانون توجه رسیده است. در حالی پیام محبی، دامپزشک و بنیان‌گذار دانشگاه علمی‌-کاربردی بیمارستان دامپزشکی تهران، درباره نقش روباه‌ها در انتشار هاری هشدار می‌دهد، محمد خلیلی استاد ویروس‌شناسی دانشکده دامپزشکی دانشگاه شهید باهنر کرمان، بر این نکته پافشاری می‌کند که ادعای «ناقل خاموش‌بودن طولانی‌مدت روباه‌ها» پشتوانه علمی قابل اتکایی ندارد.

خلیلی در توضیح می‌گوید: «این تصور درست نیست که یک روباه مدت‌های طولانی بی‌علامت بماند و در این فاصله ویروس را منتقل کند.» به گفته او، روباه‌ها در زمره گونه‌های حساس به هاری طبقه‌بندی می‌شوند و معمولاً ابتلا به این بیماری به مرگ حیوان می‌انجامد؛ با این حال، حیوان مبتلا می‌تواند پیش از ظهور علائم نیز ویروس را از راه بزاق منتقل کند.

این استاد دانشگاه در ادامه، سگ‌های بی‌صاحب را یکی از دغدغه‌های جدی برای سلامت عمومی می‌داند و به پیامدهایی نظیر حمله به شهروندان (به‌خصوص کودکان)، انتقال عوامل بیماری‌زا و انگل‌ها و نیز ایجاد اختلال در آرامش عمومی اشاره می‌کند. او همچنین یادآور می‌شود که اگر غذارسانی به این حیوانات بدون نظارت انجام شود و برنامه کنترلی وجود نداشته باشد، احتمال افزایش جمعیت آنها بالا می‌رود.

خلیلی با برجسته‌کردن خطر هاری و نیز هزینه‌های درمان و مراقبت‌های پس از گزش، بر لزوم تدارک یک برنامه منسجم و تداومی برای کنترل جمعیت سگ‌های بی‌صاحب تاکید می‌کند. به باور او، می‌توان از راهکارهایی مثل جمع‌آوری و انتقال این حیوانات به مراکز نگهداری، انجام واکسیناسیون، ارائه مراقبت‌های بهداشتی و سپس واگذاری به سرپرستان واجد شرایط به عنوان گزینه‌های قابل بررسی یاد کرد.

او در همین چارچوب خاطرنشان می‌کند که افرادی که توسط حیوان مشکوک مورد گزش قرار می‌گیرند، باید در سریع‌ترین زمان برای ارزیابی و دریافت مراقبت‌های پیشگیرانه پس از مواجهه اقدام کنند.

پیش‌بینی ثبت ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار مورد حیوان‌گزیدگی در سال جاری

بر اساس گفته‌های قباد مرادی، رییس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۳ بیش از ۴۰۹ هزار مورد حیوان‌گزیدگی در کشور ثبت شده و در مجموع ۲۴ نفر نیز بر اثر ابتلا به هاری جان خود را از دست داده‌اند.

محمد زینلی، رییس اداره بیماری‌های زئونوز وزارت بهداشت، نیز تعداد حیوان‌گزیدگی‌های سال گذشته (۱۴۰۴) را حدود ۴۴۵ هزار مورد و تعداد مبتلایان به هاری را ۲۰ نفر اعلام کرده است.

از همین‌رو، خلیلی با اتکا به این آمار می‌گوید شیب رشد حیوان‌گزیدگی‌ها حدود ۳۰ درصد است و پیش‌بینی می‌کند این عدد در سال جاری به حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار مورد برسد. او در تشریح پیامدهای مالی ماجرا، به هزینه‌های واکسیناسیون هاری و تزریق سرم ضدهاری اشاره کرده و افزایش جمعیت سگ‌های بی‌صاحب را یکی از محورهای نگرانی خود عنوان می‌کند.

هزینه چند ده میلیون یورویی واکسن هاری در ایران

طبق آماری که از سوی رییس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت ارائه شده، هزینه هر دوز واکسن هاری در سال ۱۴۰۳ حدود ۷ یورو بوده است. اگر در نظر گرفته شود که افراد حیوان‌گزیده ممکن است به سه نوبت واکسن نیاز پیدا کنند، روشن می‌شود هزینه واکسیناسیون در مقیاس صدها هزار مورد به رقم قابل توجهی می‌رسد. در همین زمینه، برآورد هزینه سالانه نزدیک به ۲۴ میلیون یورو نیز مطرح شده است. همچنین در شرایطی که سرم ضدهاری لازم باشد، هزینه هر سرم حدود ۲۰ یورو اعلام شده است.

رییس اداره بیماری‌های زئونوز وزارت بهداشت سال گذشته گفته بود ۹۵ درصد موارد حیوان‌گزیدگی به سگ و گربه مربوط می‌شود. او توضیح داده است حدود ۸۰ درصد این موارد در حیطه سگ‌گزیدگی قرار دارد و ۱۵ درصد به گربه‌گزیدگی اختصاص پیدا می‌کند؛ و در نهایت ۵ درصد باقی‌مانده نیز مربوط به سایر حیوانات است.

وی همچنین تاکید کرده بیش از ۵۰ درصد از سگ‌هایی که افراد را گاز می‌گیرند صاحب دارند؛ اما بسیاری از آنها واکسیناسیون دریافت نکرده‌اند. از نگاه او، این داده‌ها نشان می‌دهد مقابله با خطر هاری تنها به سگ‌های بی‌صاحب محدود نمی‌شود و پایبندی و مسوولیت‌پذیری صاحبان حیوانات نیز نقشی اساسی دارد.

جمع‌آوری، واگذاری یا کاهش جمعیت؟

این استاد دانشگاه معتقد است گزینه مطلوب، جمع‌آوری سگ‌های بی‌صاحب و انتقال آنها به مراکز نگهداری است؛ مراکزی که در آنها حیوانات واکسینه شوند، خدمات مراقبت بهداشتی دریافت کنند و در صورت پیدا شدن سرپرست مناسب، برای افراد متقاضی به صورت مسئولانه واگذار شوند.

او می‌گوید: «اگر اجرای چنین برنامه‌هایی میسر نباشد، آن وقت باید برای کاهش جمعیت سگ‌های بی‌صاحب تصمیم‌گیری شود. در هر صورت، اولویت نخست حفظ سلامت انسان‌ها و دور کردن شهروندان از معرض خطر است.»

خلیلی با اشاره به تجربه آمریکا اضافه می‌کند که در آن کشور، سالانه حدود یک‌ونیم میلیون سگ و گربه در پناهگاه‌ها معدوم می‌شوند.

در عین حال، گزارش‌های انجمن حمایت از حیوانات آمریکا (ASPCA) برای سال ۲۰۱۷، از معدوم‌شدن سالانه حدود یک‌ونیم میلیون حیوان خانگی در پناهگاه‌ها خبر داده‌اند؛ اما چنین آماری به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که این اقدام با هدف ریشه‌کنی هاری انجام می‌گیرد.

غذا دادن به حیوانات خیابانی؛ عاملی برای برهم خوردن تعادل شهری

خلیلی در بخش دیگری از گفت‌وگو، به رشد جمعیت کلاغ‌ها در تهران اشاره می‌کند و می‌گوید غذا دادن به حیوانات می‌تواند یکی از عواملی باشد که بر تعداد گونه‌های مختلف اثر می‌گذارد. به گفته او، وقتی یک گونه بیش از حدِ تعادل رشد کند، احتمال تغییر توازن اکولوژیک وجود دارد و در نتیجه ممکن است پیامدهایی برای بهداشت عمومی رقم بخورد. او در جمع‌بندی می‌گوید مدیریت حیوانات در شهر باید بر مبنای یک برنامه پیوسته، ملاحظات بهداشتی و بررسی‌های علمی صورت گیرد؛ نه تصمیم‌های کوتاه‌مدت و واکنش‌های صرفاً احساسی.