توسعه قابلیت‌های موشکی عربستان؛ تسلیحات جدید قادر به هدف قرار دادن تهران هستند
بر اساس گزارش‌های رویترز، دو محقق آمریکایی که به تجزیه و تحلیل تصاویر ماهواره‌ای این مجموعه پرداخته‌اند، بیان می‌کنند که توسعه تأسیسات موشکی عربستان می‌تواند توان بازدارندگی این کشور را نسبت به حملات ایران افزایش دهد و میزان وابستگی آن به کشورهای دیگر در زمینه تولید تسلیحات نظامی را کاهش دهد. این قابلیت همچنین می‌تواند موقعیت نظامی عربستان را در درگیری شدید با نیروهای انصارالله یمن که از سوی تهران حمایت می‌شوند، تقویت کند.
اما افزایش توان موشکی ریاض ممکن است عواقبی فراتر از رقابت‌های نظامی در منطقه داشته باشد. گسترش این تأسیسات احتمالاً موجب افزایش رقابت موشکی در خاورمیانه خواهد شد و می‌تواند به نارضایتی‌های موجود در کنگره آمریکا نسبت به توافق هسته‌ای غیرنظامی بین واشنگتن و ریاض دامن بزند؛ توافقی که قبلاً به دلیل نگرانی‌ها درباره پراکندگی تسلیحات هسته‌ای با انتقادات مواجه شده است.
تصاویر ماهواره‌ای از توسعه کارخانه موشکی عربستان چه می‌گویند؟
شرکت آمریکایی پلنت لبز (Planet Labs) تصاویر ماهواره‌ای تأسیسات موشکی الدوادمی را از آوریل ۲۰۲۵ تا سپتامبر ۲۰۲۶ ثبت کرده است. این مجموعه در فاصله حدود ۱۲۵ مایل یا ۲۰۰ کیلومتر در غرب ریاض قرار دارد.
سم لِیر و مایکل دویتسمن، دو پژوهشگر مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا (FPRI)، با بررسی این تصاویر به این نتیجه رسیدند که یک ساختمان جدید در این مجموعه ساخته شده که به نظر می‌آید محل قرارگیری حوضچه‌های ریخته‌گری باشد. این حوضچه‌ها گودال‌هایی هستند که در آنها ترکیب مواد سوخت موشکی به داخل محفظه موتور می‌ریزد و پس از قرارگیری در این محفظه، سخت می‌شود.
سفارت عربستان سعودی و وزارت اطلاع‌رسانی این کشور به درخواست رویترز برای اظهار نظر در این خصوص پاسخی نداده‌اند.
به گفته لیر و دویتسمن، ساختمان جدید با دیوارهایی احاطه شده که ظاهراً برای محافظت از سازه‌ها در برابر انفجارهای احتمالی طراحی شده است. آنها در ارزیابی خود به ابعاد این ساختمان اشاره کرده و نوشته‌اند که دست‌کم دو برابر ساختمان فعلی تأسیسات حوضچه‌های ریخته‌گری است.
این دو پژوهشگر همچنین احتمال داده‌اند که ساختمان جدید دیگری که در تصاویر مشاهده می‌شود، برای نگهداری مواد اولیه سوخت یا اجزاء کامل‌شده موشک مورد استفاده قرار گیرد.
لیر و دویتسمن در گزارش خود نوشتند: «تصاویر نشان می‌دهد که عربستان سعودی در حال توسعه زیرساخت‌های مجموعه تولید موشکی خود است؛ مؤلفه‌ای که احتمالاً با هدف تولید موشک‌های بزرگ‌تر طراحی شده است؛ موشک‌هایی که می‌توانند محموله‌های سنگین‌تری را حمل کنند یا به بردهای وسیع‌تری دست یابند.»
مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا که این ارزیابی را منتشر کرده، یک سازمان مستقل و غیرحزبی مستقر در فیلادلفیا می‌باشد.
چرا عربستان به دنبال موشک‌های سوخت جامد است؟
یکی از ویژگی‌های بارز موشک‌هایی که به احتمال زیاد در تأسیسات جدید عربستان تولید خواهند شد، استفاده از سوخت جامد است. ارتش‌ها عموماً موشک‌های سوخت جامد را به دلیل امکان نگهداری طولانی و آمادگی سریع‌تر نسبت به سامانه‌های مبتنی بر سوخت مایع ترجیح می‌دهند.
این ویژگی می‌تواند در شرایطی که زمان واکنش نظامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، مزیت عملیاتی فراهم آورد. با این حال، تصاویر ماهواره‌ای به تنهایی نوع دقیق موشک‌هایی که قرار است در مجموعه الدوادمی تولید شود را مشخص نمی‌کنند و ارزیابی درباره مدل‌های احتمالی بر مبنای تحلیل پژوهشگران از ویژگی‌های تأسیسات و زرادخانه موشکی عربستان انجام شده است.
لیر و دویتسمن، به همراه کارشناسان مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) در لندن و مرکز پژوهش و تحلیل سی‌ان‌ای (CNA)، به رویترز گفته‌اند که ترکیب زرادخانه موشکی عربستان نشان می‌دهد که مجموعه الدوادمی احتمالاً به فناوری چین متکی است.
به گفته لیر و دویتسمن، ویژگی‌های ساختاری این مجموعه نیز شباهت‌هایی با کارخانه‌های تولید موشک در چین دارد.
سابقه خرید محرمانه موشک‌های چینی توسط عربستان
عربستان سعودی سابقه طولانی در همکاری‌های موشکی با چین دارد. بر اساس برآورد سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) در سال ۱۹۹۱ که بعدها از طبقه بندی محرمانه خارج شد، ریاض در سال ۱۹۸۷ حدود ۴۰ موشک بالستیک سوخت مایع «دی‌اف-۳» را به‌طور محرمانه از چین خریداری کرده بود.
این کشور برای نخستین بار دو فروند از این موشک‌ها را در رژه نظامی آوریل ۲۰۱۴ به نمایش گذاشت. تصاویر و ویدئوهای منتشرشده از آن رویداد، نمایش این موشک‌ها را ثبت کردند.
تیم پژوهشی مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا همچنین اخیراً با تحلیل تصاویر و ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، بقایای یک موشک چینی «دی‌اف-۱۵» را شناسایی کرده‌اند که به گفته این پژوهشگران، به احتمال زیاد عربستان آن را در یمن پرتاب کرده است.
سم لیر ابراز کرده است که عربستان ممکن است اکنون تولید موشک‌های سوخت جامد دی‌اف-۱۵ را نیز آغاز کرده باشد. او همچنین اشاره کرده است که توسعه مجموعه الدوادمی ممکن است با هدف تولید موشک دوربردتر «دی‌اف-۲۱» یا سامانه‌ای مشابه صورت گیرد.
این ارزیابی به معنای تأیید قطعی تولید این موشک‌ها در عربستان نیست، بلکه نشان‌دهنده برداشت پژوهشگران از تصاویر ماهواره‌ای و ویژگی‌های تأسیسات در حال ساخت است.
گمان می‌رود عربستان به دلایل شرایط محدودکننده دیرینه آمریکا در خصوص صادرات سامانه‌های موشکی دوربرد، به چین روی آورده باشد.
سفارت چین و وزارت دفاع این کشور، به درخواست رویترز برای اظهارنظر در این خصوص پاسخی نداده‌اند. همچنین سازمان سیا از اظهار نظر در این زمینه خودداری کرده و کاخ سفید نیز به درخواست رویترز بدون پاسخ مانده است.
موشک‌های دوربردتر چگونه می‌توانند موازنه نظامی را دستخوش تغییر کنند؟
ساشا بروخمان، پژوهشگر مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی، بیان می‌کند که دسترسی عربستان به موشک‌های دوربردتر می‌تواند به این کشور قابلیت حمله به اهدافی در ایران را بدون نیاز به به کارگیری جنگنده‌های اف-۱۵ خود که از آمریکا خریداری کرده است، بدهد و در عین حال از معرض خطر سامانه‌های پدافند هوایی ایران مصون باشد.
بروخمان توضیح داد: «اگر اراده سیاسی لازم برای به کارگیری یک جنگنده اف-۱۵ تجهیز شده به بمب‌های هدایت‌شونده جی‌دی‌ای‌ام بر فراز تهران را ندارید، به سامانه‌ای نیاز دارید که بتواند به هر چیز مهم برای تهران تهدید کند.»
منظور او از جی‌دی‌ای‌ام، بمب‌های دقیق هدایت‌شده توسط ماهواره‌های ساخت آمریکا است که قادرند با دقت به اهداف تعیین‌شده خود اصابت کنند.
او همچنین اضافه کرد: «ایران در این زمینه مزیت بیشتری دارد، چرا که موشک‌ها و پهپادهایش می‌توانند هر نقطه‌ای از عربستان را که بخواهد هدف قرار دهند. عربستان می‌تواند تا حدودی این شکاف توانمندی را کاهش دهد.»
بروخمان که به درخواست رویترز ارزیابی مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا را بازبینی کرده است، با نظر خاطرنشان شده درباره گسترش تأسیسات الدوادمی هم‌عقیده است که ممکن است با هدف تولید موشک‌های سوخت جامد قدرتمندتر انجام شود.
شرکت اطلاعات دفاعی جینز (Janes) نیز این ارزیابی را مورد بررسی قرار داده و اعلام کرده است که ساختمان‌های جدید «ممکن است نمایانگر تلاشی برای گسترش ظرفیت تولید یا پشتیبانی از توسعه موشک‌های دوربردتر باشند».
بنابراین، ارزیابی چندین مجموعه پژوهشی و اطلاعاتی از تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که توسعه تأسیسات الدوادمی ممکن است بخشی از تلاش عربستان برای افزایش ظرفیت تولید موشک‌های بالستیک باشد؛ هرچند نوع دقیق موشک‌هایی که در این مجموعه تولید خواهند شد، هنوز به‌طورقطعی مشخص نیست.
گسترش توان موشکی؛ روندی فراتر از عربستان
دستیابی عربستان به موشک‌های پیشرفته‌تر در شرایطی پیگیری می‌شود که سایر قدرت‌های منطقه خلیج فارس نیز در پی تقویت زرادخانه‌های تهاجمی و دفاعی خود هستند.
دکر ایولت، تحلیلگر مرکز پژوهش و تحلیل سی‌ان‌ای، که روند ساخت‌وساز در مجموعه الدوادمی را با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای تجزیه و تحلیل کرده و با ارزیابی مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا هم‌عقیده است، می‌گوید این روند مختص عربستان نبوده و در کشورهای دیگر منطقه نیز مشاهده می‌شود.
او اظهارات خود را با این جمله بیان کرد: «این روند در سراسر خاورمیانه در حال تکرار است. دقیقاً این وضعیت را در امارات متحده عربی می‌بینید. در ترکیه نیز همین شرایط مشاهده می‌شود. اکنون تمامی کشورها در حال انجام چنین اقداماتی هستند.»
این ارزیابی تأکید می‌کند که گسترش توان موشکی عربستان باید در چارچوب رقابت‌های وسیع‌تر منطقه‌ای برای تقویت توان تهاجمی و دفاعی تحلیل شود؛ رقابتی که ممکن است با توسعه تأسیسات تولید موشک و افزایش برد و قدرت تسلیحات، جنبه‌های جدیدی به خود بگیرد.
عواقب بالقوه برای توافق هسته‌ای آمریکا و عربستان
گسترش کارخانه موشکی الدوادمی می‌تواند پایگاه سیاسی مهمی در واشنگتن ایجاد کند و به افزایش مخالفت‌ها در کنگره آمریکا نسبت به توافق هسته‌ای غیرنظامی بین این کشور و عربستان سعودی، دامن بزند.
بر اساس این توافق، آمریکا [متعهد به] کمک به ریاض برای ایجاد ظرفیت غنی‌سازی اورانیوم با هدف تولید انرژی الکتریکی است.
منتقدان این توافق نگرانند که ترتیبات پیش‌بینی‌شده در آن برای جلوگیری از دستیابی پنهانی عربستان به سلاح هسته‌ای کافی نباشد. از نظر آنها، راه‌اندازی ظرفیت غنی‌سازی اورانیوم می‌تواند نگرانی‌هایی درباره احتمال انحراف برنامه هسته‌ای از اهداف غیرنظامی ایجاد کند.
عربستان سعودی به هر گونه برنامه برای ساخت سلاح هسته‌ای پاسخ منفی داده است.
در نتیجه، توسعه توان موشکی ریاض می‌تواند در کنار مباحث مربوط به برنامه هسته‌ای این کشور، یکی از موضوعات چالش‌برانگیز در واشنگتن شود؛ به ویژه در شرایطی که توافق همکاری هسته‌ای آمریکا و عربستان از قبل نیز با نگرانی‌هایی در خصوص اشاعه تسلیحات هسته‌ای مواجه بوده است.
عملیات ساخت‌وساز در الدوادمی از آوریل ۲۰۲۵ آغاز شد
بر پایه ارزیابی مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا، تصاویر ماهواره‌ای شرکت پلنت لبز نشان می‌دهند که عملیات توسعه مجموعه الدوادمی از آوریل ۲۰۲۵ شروع شده است. در مرحله آغازین، زمین پاک‌سازی شده و حفاری برای ساخت ساختمانی که به احتمال زیاد برای نگهداری مواد مورد استفاده قرار می‌گیرد، آغاز گردید.
به گفته پژوهشگران، ساخت ساختمانی که احتمالاً حوضچه‌های ریخته‌گری در آن مستقر خواهد بود، در اواخر همین ماه یا اوایل ماه مه آغاز شده است.
تصویری که در تاریخ ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵ گرفته شده، دو گودال عمیق درون ساختمان را به نمایش می‌گذارد؛ هنگام آن زمان سقفی برای ساختمان نصب نشده بود.
تصویر دیگری که در تاریخ ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ ثبت شده، نشان می‌دهد که سقف ساختمان هنوز به‌طور کامل تکمیل نشده است و در دو طرف آن دیوارهایی محکم دیده می‌شود که طبق اظهارات پژوهشگران، برای منحرف کردن موج انفجار و جلوگیری از آسیب رسیدن به ساختارهای مجاور در صورت وقوع انفجار تصادفی طراحی شده‌اند.
لیر و دویتسمن به این نکته اشاره کرده‌اند که این دیوارها شباهت‌هایی با سازه‌هایی دارند که در تصاویر ماهواره‌ای تأسیسات موشکی آمریکا و ایران دیده می‌شوند. به نظر آنها، این شباهت شواهد بیشتری فراهم می‌آورد که نشان می‌دهد ساختمان جدید به منظور ریخته‌گری و تولید موتورهای سوخت جامد موشک طراحی شده است.
مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی آمریکا بررسی می‌کند که تکمیل سقف ساختمان‌ها به احتمال زیاد زمان زیادی نخواهد برد، اما نصب تجهیزات ریخته‌گری می‌تواند چندین ماه به طول بینجامد.
به همین ترتیب، این مجموعه ممکن است از اواخر سال ۲۰۲۶ آماده آغاز تولید موشک گردد. با این حال، زمان دقیق شروع تولید به تکمیل ساختمان‌ها و نصب تجهیزات مورد نیاز بستگی خواهد داشت.
در مجموع، تصاویر ماهواره‌ای گویای توسعه زیرساخت‌های مجموعه الدوادمی هستند؛ توسعه‌ای که به نظر پژوهشگران آمریکایی می‌تواند ظرفیت تولید موشک‌های سوخت جامد عربستان را افزایش دهد و احتمال حرکت این کشور به سمت تولید موشک‌های با برد بیشتر یا توان حمل محموله‌های سنگین‌تر را تقویت کند. با این حال، نوع دقیق موشک‌های مورد نظر و زمان آغاز تولید آنها همچنان به صورت ارزیابی و احتمال باقی مانده است.
