بازی‌های فکری برای کودکان؛ از تفریحی لذت‌بخش تا تقویت خلاقیت و توانمندی‌های شناختی

کودکان از طریق تجربه‌های بازی با دنیای اطراف آشنا می‌شوند. آنها برای پیشرفت در بازی، چیزهایی را امتحان می‌کنند، ممکن است اشتباه کنند و دوباره تلاش کنند تا نتایج تصمیمات خود را مشاهده نمایند. این فرآیند، بازی را به یکی از ابزارهای کلیدی در پرورش و رشد کودکان تبدیل کرده است.

با این حال، باید به این نکته توجه داشت که «بازی» و «بازی‌های فکری» دارای تفاوت‌های مشخصی هستند. تمامی اسباب‌بازی‌ها الزاماً فکری نیستند و همچنین هر بازی فکری نیز لزوماً مهارت خاصی را به‌طور مستقیم آموزش نمی‌دهد. ارزش واقعی هر بازی بستگی به کیفیت تجربه، تطابق با سن کودک و درجه فعالیت و مشارکت او دارد.

بازی فکری کودکان چیست؟

به بازی‌هایی که در آن کودک برای ادامه روند بازی نیازمند به‌کارگیری مهارت‌هایی همچون مشاهده، مقایسه، یادآوری، دسته‌بندی، پیش‌بینی، استدلال، حل مسائل یا تصمیم‌گیری است، بازی فکری می‌گویند.

پازل‌ها، بازی‌های تطابق، بازی‌های حافظه، معماها، بازی‌های ساختنی، بازی‌های کلامی و بعضی از بازی‌های رومیزی و استراتژیک در زمره بازی‌های فکری قرار دارند.

مرز بین بازی فکری، بازی آموزشی و سرگرم‌کننده گاه نامشخص بوده و یک بازی ممکن است همزمان هم برای سرگرمی و هم برای تقویت مهارت‌های ریاضی موثر باشد یا اینکه بر دیگر ابعاد مانند حافظه و تمرکز تأکید کند و یا حتی خلاقیت و تخیل کودک را ارتقا بخشد.

بنابراین، ویژگی «فکری بودن» به‌نظر مطلق نمی‌آید و باید متوجه شد که بازی چه نوع فعالیت ذهنی و تصمیم‌گیری‌ای را از کودک می‌طلبد.

اهمیت بازی در رشد کودک

بازی از جمله روش‌های کلیدی است که کودکان از طریق آن مهارت‌های شناختی، عاطفی و اجتماعی را در موقعیتی معنادار و فعال تمرین می‌کنند.

پژوهش‌های مرکز رشد کودک دانشگاه هاروارد نشان می‌دهد که بازی‌ها و فعالیت‌های سنجیده شده به سن، به‌عنوان راهکارهایی برای تقویت مهارت‌های اجرایی تلقی می‌شوند؛ مهارت‌هایی مانند حفظ توجه، حافظه کاری، کنترل رفتار و تنظیم هیجان.

آکادمی اطفال ایالات متحده نیز بازی‌ها را به‌عنوان فرصتی برای تقویت مهارت‌های شناختی، زبانی، اجتماعی ـ عاطفی و خودتنظیمی معرفی کرده و بر اهمیت ارتباط کودکان با والدین و همسالان در فرآیند بازی تأکید دارد.

در نتیجه، ارزش بازی‌های فکری تنها به دشواری آن‌ها بستگی نداشته و بازی مناسب باید کودک را مشغول کند و به او فرصتی برای انتخاب، تجربه، اشتباه و اصلاح فراهم کند.

بازی فکری و کارکردهای اجرایی

کارکردهای اجرایی مجموعه‌ای از فرآیندهای ذهنی هستند که به افراد کمک می‌کنند تا هدفی را دنبال کنند، توجه خود را حفظ کنند، اطلاعات را در ذهن نگه دارند و در شرایط تغییر یافته، امر خود را وفق دهند.

کودک در حین بازی با یک بازی رومیزی ممکن است مجبور شود:

• نوبت خود را به خاطر آورده و حفظ کند؛
• قوانین را رعایت نماید؛
• حرکت بعدی خود را پیش‌بینی کند؛
• نتایج انتخابش را بپذیرد؛
• پس از شکست، راه دیگری را تجربه کند.

این فعالیت‌ها ممکن است فضایی برای تمرین مهارت‌هایی مانند برنامه‌ریزی، کنترل تکانه، توجه و انعطاف‌پذیری ذهنی ایجاد کنند. با این حال، نباید نتیجه‌گیری کنیم که هر بازی فکری به‌طور یقین هوش کودک را تقویت می‌کند. بازی فکری صرفاً یکی از ابزارهای رشد به حساب می‌آید و به‌عنوان راه‌حل مستقل برای تمام نیازهای آموزشی و تربیتی کودک نمی‌توان به آن تکیه کرد.

بازی فکری چه مهارت‌هایی را تمرین می‌کند؟

هر بازی فکری درگیرکننده مجموعه‌ای خاص از مهارت‌ها بوده و نمی‌توان همه بازی‌ها را بر مبنای یک معیار ارزیابی کرد.

حافظه

بازی‌های تطبیق کارت‌ها، یادآوری محل اشیاء و طی کردن چند مرحله از یک موضوع می‌توانند حافظه کاری و حافظه دیداری کودک را درگیر کنند.

در این نوع فعالیت‌ها، کودک باید اطلاعاتی را برای مدت مشخصی حفظ کند و از آن در زمان تصمیم‌گیری بهره جوید.

توجه و تمرکز

بازی‌های دعوت‌کننده به شناسایی تفاوت‌ها، الگوها یا جزئیات خاص، فرصتی مناسب برای تمرین توجه و تمرکز فراهم می‌آورند.

البته، مدت زمان تمرکز به سن، ویژگی‌های فردی و وضعیت روحی کودک بستگی دارد و از کودک خردسال نمی‌توان انتظار داشت که مانند بزرگسالان برای زمان طولانی بر روی یک فعالیت تمرکز کرده و باقی بمانند.

حل مسئله

پازل‌ها، معماها و بازی‌های ساختنی کودکان را با چالشی مواجه می‌سازند که پاسخ آن از ابتدا مشخص نیست. کودک باید گزینه‌های مختلف را ارزیابی کند، نتایج را مشاهده کند و در صورت لزوم مسیر متفاوتی را برگزینند.

این تجربه، حل مسئله را از یک مفهوم انتزاعی به فعالیتی ملموس تبدیل می‌کند.

انعطاف‌پذیری ذهنی

در برخی از بازی‌ها، قوانین یا شرایط دستخوش تغییر می‌شوند و کودک باید روش قبلی خود را کنار گذاشته و به دنبال راه دیگری باشد.

این مهارت در زندگی روزمره نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد که شکست در یک روش به معنای پایان کار نیست و می‌توان همواره راه‌حل‌های دیگری را آزمایش کرد.

زبان و استدلال

بازی‌های کلامی، داستان‌محور و گروه‌بندی می‌توانند کودک را با واژه‌ها، مفهوم‌ها، توضیح و استدلال آشنا سازند.

در هنگام انجام بازی‌های دو نفره یا گروهی، کودک علاوه بر تفکر، ضروری است تصمیم خود را توضیح داده و به نظرات دیگران گوش فرا دهد. چنین فرایندی به بهبود مهارت‌های ارتباطی و گفت‌وگو کمک می‌کند.

انتخاب بازی فکری برای سنین مختلف

بازی مناسب باید متناسب با مرحله رشد کودک باشد و نه صرفاً بر اساس برچسب سنی درج‌شده بر روی بسته انتخاب شود.

کودکان خردسال

برای کودکان در سنین خردسالی، بازی‌های ساده تطبیق، جورچین، دسته‌بندی رنگ و شکل، قطعات ساختنی بزرگ و بعضی از فعالیت‌های حرکتی ـ فکری مناسب‌تر هستند.

در این مرحله، هدف اصلی نباید پیچیدگی قوانین باشد. کودک باید بتواند با حداقل راهنمایی از بزرگ‌ترها، به بازی بپردازد و از آن لذت ببرد.

سال‌های پیش‌دبستانی

در این دوره می‌توان بازی‌هایی را انتخاب کرد که کودک را به شمارش، شناسایی الگو، تقویت حافظه، گسترش زبان و پیروی از قواعد ساده تشویق کنند.

بازی‌هایی که داستان‌محور بوده و به کودک امکان می‌دهند چندین پاسخ ممکن را بررسی کنند، می‌توانند خیال‌انگیزی و خلاقیت او را پرورش دهند.

کودکان دبستانی

در دوران مدرسه، بازی‌های استراتژیک، معماها، بازی‌های کلمه‌ای و برخی بازی‌های رومیزی پیچیده‌تر این امکان را به کودک می‌دهند که برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و پیش‌بینی انجام دهند.

مرکز رشد کودک هاروارد همچنین تأکید می‌کند که باید بازی‌ها در سطحی باشند که کودک را به چالش بکشند و در عین حال نه خیلی دشوار باشند. چالش‌های متناسب می‌توانند احتمال مشارکت و استقلال کودک را به‌طرز قابل توجهی افزایش دهند.

پازل؛ بازی ساده اما مؤثر

پازل یکی از شناخته‌شده‌ترین بازی‌های فکری است که اعتباری بیشتر از تقویت حافظه یا هوش به آن نسبت داده می‌شود.

کودک در حین حل پازل لازم است قطعات را بررسی کرده، اشکال را مقایسه کند، ارتباط میان اجزاء و کل را درک کند و برای دستیابی به تصویر نهایی تلاش کند.

این بازی همچنین تجربه مفیدی از شکست و تکرار را فراهم می‌آورد. ممکن است قطعه‌ای در جای نادرست قرار گیرد و کودک ناچار باشد آن را جابجا نماید. این تجربه به او می‌آموزد که اشتباه جزئی از فرآیند حل مسئله است و نه دلیلی بر ناتوانی.

بازی‌های رومیزی؛ تمرین تفکر در کنار دیگران

بازی‌های رومیزی بیش از فعالیت‌های ذهنی، تعاملات اجتماعی را نیز به جریان بازی می‌افزایند. کودک در این نوع بازی‌ها باید قوانین را رعایت کند، منتظر نوبت خود بماند، نتایج تصمیماتش را بپذیرد و گاهی نیز با شکست روبه‌رو شود.

این تجربیات می‌توانند به رشد خودتنظیمی و مهارت‌های اجتماعی کمک کنند، هرچند رقابت شدید ممکن است پیامدهای معکوس داشته باشد.

اگر ارزش بازی تنها به پیروزی محدود گردد، کودک ممکن است بجای یادگیری و تجربه، از شکست هراسان شود. بهتر است والدین بر روند بازی، تلاش کودک، رعایت قوانین و لذت از فعالیت تأکید کنند و نه تنها بر نتیجه نهایی.

بازی‌های ساختنی و پرورش خلاقیت

بازی‌های ساختنی به کودک این امکان را می‌دهند که به‌جای پیدا کردن یک پاسخ آماده، پاسخ منحصر به فرد خود را خلق کند. لگو، بلوک‌ها، و برخی از بازی‌های مهندسی کودک را با چالش‌هایی مواجه می‌کنند که ممکن است دارای پاسخ‌های متنوع باشند.

کودک در این نوع بازی‌ها می‌تواند طرح خود را تغییر دهد، خراب کرده و دوباره بسازد. در چنین شرایطی، تخیل و حل مسئله همزمان شکل می‌گیرد و کودک یاد می‌گیرد یک مسأله ممکن است راه‌حل‌های مختلفی داشته باشد.

بازی فکری و آموزش کودک

بهترین خاصیت آموزشی بازی‌های فکری وقتی به دست می‌آید که بازی به یادگیری تبدیل نشود، بلکه این یادگیری را به تجربه‌ای فعال تبدیل کند.

یونیسف در گزارش‌های خود در مورد مراقبت و آموزش در دوران کودکی، یادگیری از طریق بازی را یکی از مسیرهای حیاتی رشد معرفی کرده و بر ارتباط آن با مهارت‌های شناختی، اجتماعی، عاطفی، جسمی و خلاقیت تأکید می‌کند.

به‌عنوان مثال، آموزش شمارش می‌تواند از طریق بازی محقق شود؛ اما کودک باید واقعاً درگیر شمارش، مقایسه و تصمیم‌گیری باشد و تنها به تکرار نام اعداد اکتفا نکند.

بازی فکری زمانی بیشترین ارزش آموزشی را به همراه دارد که کودک:

• فعالانه در آن مشارکت کند؛
• فرصت انتخاب داشته باشد؛
• اجازه اشتباه کردن را داشته باشد؛
• نتیجه تصمیماتش را مشاهده کند؛
• بتواند اصلا ح کرده و دوباره تلاش نماید.

نقش والدین در بازی فکری

والدین نباید همیشه پاسخ‌گوی مشکلات کودک باشند. گاهاً بهترین راه، مطرح کردن یک سؤال صحیح است.

اگر کودک در حل پازل دچار مشکل است، والد می‌تواند به‌جای نشان دادن پاسخ صحیح بپرسد:

«فکر می‌کنی این قطعه به کدام بخش تعلق دارد؟»

در بازی‌های گروهی نیز می‌توان به تبادل نظر در خصوص تصمیمات کودک پرداخت:

«چرا این تصمیم را گرفتی؟»
«اگر این کار را انجام دهی، چه اتفاقی خواهد افتاد؟»

این نوع نگاه موجب می‌شود که کودک به فرآیند تفکر خود توجه بیشتری داشته باشد نه فقط به نتیجه نهایی. همچنین والدین می‌توانند فضایی امن برای آزمون و خطا ایجاد کنند بدون اینکه دخالت بیش از حدی داشته باشند.

بازی فکری فردی یا گروهی؟

ترکیبی از بازی‌های فردی و گروهی معمولاً تجربه گسترده‌تری برای کودک به ارمغان می‌آورد.

بازی‌های فردی به کودک اجازه می‌دهد با سرعت خود مسئله را حل کند، تمرکز نماید و بدون مقایسه مستقیم با دیگران تلاش کند.

اما بازی‌های گروهی مهارت‌های اضافی را به فرآیند بازی اضافه می‌کنند که شامل:

• رعایت نوبت؛
• پذیرش قوانین؛
• همکاری؛
• مذاکره؛
• تحمل شکست؛
• توجه به دیدگاه‌های دیگران.

انتخاب بین بازی‌های فردی و گروهی به اهداف، سن و ویژگی‌های کودک بستگی دارد. هیچکدام نمی‌توانند به‌تنهایی جایگزین یکدیگر شوند.

چگونه یک بازی فکری مناسب انتخاب کنیم؟

سن کودک فاکتور مهمی است اما تنها معیار برای انتخاب بازی نیست. قبل از خرید یا انتخاب بازی بهتر است به پرسش‌های زیر توجه کنیم:

• آیا قوانین بازی برای کودک قابل فهم هستند؟
• آیا سطح سختی بازی با توانایی او همخوانی دارد؟
• آیا کودک می‌تواند بدون نیاز به کمک دائمی بزرگترها بازی کند؟
• آیا بازی امکان انتخاب و تصمیم‌گیری را فراهم می‌آورد؟
• آیا کودک از بازی لذت می‌برد؟
• آیا امکان تکرار بازی و کشف راه‌های جدید وجود دارد؟
• آیا بازی به تعداد مناسب بازیکنان و شرایط خانوادگی می‌خورد؟
• آیا اجزای بازی از نظر ایمنی مناسب سن کودک هستند؟

بازی‌ای که بیش از اندازه دشوار باشد ممکن است کودک را تا حدی ناامید کند و بازی‌ای که بیش از حد ساده است ممکن است خیلی زود دلزدگی به بار آورد.

بازی فکری در برابر بازی دیجیتال

بازی‌های فکری فیزیکی معمولاً کودک را به تعامل مستقیم با اشیا، قوانین یا افراد دیگر دعوت می‌کنند. این ویژگی می‌تواند به تجربه حسی، ارتباط اجتماعی و مشارکت فعال کودک یاری رساند.

اما این به معنای نفی تمامی بازی‌های دیجیتال نیست. بسیاری از بازی‌های ویدئویی نیز می‌توانند مسائل را حل کنند، خلاقانه باشند و یا جنبه‌های آموزشی داشته باشند. نکته اصلی کیفیت تجربه و حفظ تعادل است.

بازی‌های فیزیکی، حرکتی، تخیلی، مطالعه کتاب و گفت‌وگو با والدین و همسالان، هر یک بخش مهمی از تجربه رشدی کودک را شکل می‌دهند. هیچ بازی فکری نباید جایگزین تمام این فعالیت‌ها شود.

بازی فکری و آینده آموزش

بازی فکری زمانی معنا خواهد داشت که کودک را از یک دریافت‌کننده پاسخ به حل‌کننده مسائل تبدیل کند.

آموزش در حال حاضر و آینده نه تنها به حفظ اطلاعات نیاز دارد، بلکه نیازمند مهارت‌هایی همچون تحلیل، حل مسائل، همکاری، جابجایی ذهن و خلاقیت خواهد بود. بازی به علت ماهیت پویا و تجربی خود می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.

با این حال، نباید از بازی انتظار داشت که تمام مشکلات آموزشی کودک را حل کند چرا که کودک هنوز به معلم، کتب، فعالیت‌های بدنی، هنر، تجربیات اجتماعی، گفت‌وگو و ارتباط عاطفی امن با بزرگسالان نیازمند است.

بازی فکری، در بهترین حالت، یکی از ابزارهای این مجموعه به حساب می‌آید؛ ابزاری که می‌توان یادگیری را از حالت هدایتی به تجربه‌ای تبدیل کند که در آن کودک فکر می‌کند، انتخاب می‌کند، اشتباه می‌کند و دوباره تلاش می‌نماید.

جمع‌بندی؛ وقتی سرگرمی به تجربه یادگیری تبدیل می‌شود

ارزش واقعی بازی فکری کودکان نه به پیچیدگی آن بلکه به کیفیت تجربه‌ای است که برای کودک فراهم می‌آورد.

یک پازل ساده می‌تواند کودک را به مشاهده و آزمایش و خطای موثر وادارد، یک بازی حافظه ممکن است توجه و یادآوری را درگیر کند و یک بازی گروهی می‌تواند به یادگیری رعایت قوانین، انتظار برای نوبت و تحمل شکست کمک کند.

بهترین رویکرد در مورد بازی فکری، نگاهی متعادل است: نه فقط آن را یک اسباب‌بازی صرف بدانیم و نه به‌عنوان جایگزینی برای آموزش و تربیت در نظر بگیریم.

بازی زمانی بهترین ارزش را خواهد داشت که کودک از آن لذت ببرد، در چالش‌های متناسب با سن خود قرار بگیرد، امکان خطا و اصلاح داشته باشد و در کنار بازی، تجارب گفت‌وگو و ارتباط با دیگران را نیز کسب کند. در چنین شرایطی، بازی فکری می‌تواند از یک وسیله سرگرمی فراتر رود و به ابزاری برای شناخت جهان و کشف توانایی‌های فردی کودک تبدیل شود.

57