فضا چگونه عطری را میفهمد؟ دیدگاه فضانوردان و ترکیب شیمیایی اجرام آسمانی
گزارش ایتنا حاکی از آن است که هر بو خاص به خاطر وجود مولکولهای ویژهای است و تشخیص این مولکولها به دانشمندان این امکان را میدهد که ترکیب شیمیایی سیارات، قمرها و گازهای موجود در بین ستارهها را تحلیل کنند و به اطلاعات ارزشمندی در خصوص توسعه و تحول منظومه شمسی دست یابند. به عنوان مثال، ترکیبات حاوی گوگرد میتوانند نشانهای از فعالیت آتشفشانی باشند، در حالی که هیدروکربنها ممکن است به فرآیندهای مربوط به اجزای سازنده حیات وابسته باشند. این بوها در نهایت اطلاعاتی درباره شرایط سطحی و واکنشهای جوی اجرام آسمانی به دانشمندان میدهند، و به آنها کمک میکنند تا مدلهای دقیقی از دنیاهای دوردست تنظیم کنند.
تجربه فضانوردان از بوی فضا
پس از پیادهرویهای فضایی، فضانوردان بویی فلزی و تند، شبیه به فلز داغ و بخارات جوشکاری را تجربه کردهاند. برای نمونه، دان پتیت، فضانورد ناسا، این بو را «لذتبخش و شیرین، مشابه بخارات جوشکاری» توصیف کرد که یادآور تجارب قبلیاش با تجهیزات جوشکاری بود. دیگر فضانوردان نیز از رایحههایی مشابه همچون بوی گوشت سوخته، کلوچه سوخته یا باروت استفاده شده یاد کردهاند.
طبق گزارش ایتنا، در طول ماموریتهای آپولو، کابینهای ماژولهای ماه به شدت بوی باروت استفادهشده را داشتند. هریسون «جک» اشمیت، فضانورد آپولو ۱۷، گفت که این بو بیشتر از سایر رایحهها در خاطراتش جا خوش کرده است. چارلز دوک، فضانورد آپولو ۱۶، نیز اشاره کرده است که «گرد و غبار ماه بوی باروت میدهد».
برخی از محققان بر این باورند که منبع این بوها ناشی از واکنش اکسیژن اتمی موجود در مدار نزدیک به زمین با مواد لباس فضایی و چگونه فشرده شدن آنها در محیط اطراف است. ترکیبات اکسیدشده، نظیر اوزن، قابلیت تولید بوی فلزی را دارند. در خصوص بوی گرد و غبار ماه، این پدیده به احتمال زیاد به خاطر پیوندهای شیمیایی به وجود آمده از برخورد شهابسنگهاست که پس از واکنش با هوای کابین، بوی باروت خاصی تولید میکنند. این بو به مرور زمان و در اثر تماس گرد و غبار با اکسیژن و رطوبت، کاهش مییابد.
دنبالهدارها و ترکیبات فرار
ماموریت روزتا از جانب آژانس فضایی اروپا فرصتی منحصر به فرد برای تحلیل بوی دنبالهدار ۶۷P/Churyumov-Gerasimenko فراهم آورد. محققان سوئیسی از طریق کاوشگر فیله توانستند ترکیبی غنی از مولکولهای فرار را شناسایی کنند. کاترین آلتوگ، رهبر این مأموریت، این ترکیب را به این صورت توصیف کرد: «رایحهای که شامل بوی تخممرغ گندیده (سولفید هیدروژن)، اصطبل اسب (آمونیاک)، فرمالدئید، سیانید هیدروژن، متانول، دیاکسید گوگرد و دیسولفید کربن است که در مجموع ترکیب قوی و تندی را ایجاد میکنند.»
طبق گزارش ایتنا، هرچند این ترکیبات فقط در هاله گازی دنبالهدار به مقدار کم وجود دارند، بخار آب، دیاکسید کربن و مونوکسید کربن غالب هستند. نتایج مأموریت روزتا حاکی از آن است که شیمی دنبالهدارها، نمایانگر مواد اولیه تشکیلدهنده منظومه شمسی است.
بوی مریخ و دیگر اجرام منظومه شمسی
جو مریخ، که غنی از دیاکسید کربن است، و سطح آن تحت تأثیر مواد معدنی مختلف قرار دارد. ترکیبات شیمیایی شناسایی شده از طریق مریخنوردها و ابزارهای منطقی نشان میدهند که بوی کره سرخ ممکن است ناشی از وجود گوگرد گازی در ترکیب با عطر شیرینی گچی باشد. با این وجود، مشاهدات اخیر مدارگرد اگزومارس نشان دادهاند که گازهای حاوی گوگرد تنها در مقادیر بسیار کم یا به شکل غالب در خاک مشاهده میشوند؛ بنابراین بوی تخممرغ گندیده در مریخ، اگر هم وجود داشته باشد، بسیار محدود و موضعی محسوب میشود.
قمر تیتان زحل، با جوی متراکم و دریاچههای هیدروکربنی، بویی شبیه به نفت یا بنزین دارد. دادههای مأموریت کاسینی-هویگنس نشان میدهند که چرخه تبخیر، ابر و بارش در این قمر مشابه زمین است، با این تفاوت که به جای آب، متان و اتان نقش اصلی را ایفا میکنند.
در دل کهکشان راه شیری، ابر مولکولی Sagittarius B2 دارای ترکیبات آلی متفاوتی است، از جمله اتیل فرمات که رایحهای شبیه به تمشک و رام دارد. دیگر مولکولها نظیر اتیلن گلیکول، اتانول، استون و سولفید هیدروژن، پیچیدگی عطر این ناحیه را افزودهاند. هرچند که تصور بوهای دلپذیر و خوشایند بسیار شاعرانه است، واقعیت ترکیبی پیچیده و احتمالا ناخوشایند وجود دارد که قادر به تشخیص آن توسط حس بویایی انسان نیست.
