مهمترین ریسکفاکتورها برای سرطان دهان کدامند؟/ نشانههای نگرانکننده
طبق گزارشهای خبرآنلاین، در دنیای امروز، تعداد قابل توجهی از افراد به انواع سرطانها مبتلا هستند؛ بیماریهایی که ممکن است عموم مردم با آنها چندان آشنا نباشند، اما از منظر پزشکی از اهمیت خاصی برخوردارند. اهمیت این بیماریها در دو جنبه مشخص میشود: از یک طرف، درمان آنها به شدت پیچیده است و از طرف دیگر، بر کیفیت زندگی و ظرفیت عملکردی بیماران در آینده تأثیر میگذارد. یکی از انواع سرطانهای کلیدی، سرطان حفره دهان است که منشاء آن در پوشش داخلی دستگاه گوارش یا مخاط دهان واقع شده است.
مهر نوشت: در این راستا، خبرنگار ما با محمد شیرخدا، فوق تخصص جراحی سرطان (کانسر) و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی تهران، گفتگوهایی انجام داده است.
چگونه سرطان دهان شکل میگیرد؟
شیرخدا: بدن هر فرد دارای لایهای حفاظتی به نام پوست است که بهعنوان پوشش بدن عمل میکند و مشابه این پوشش درون دستگاه گوارش که به آن مخاط میگویند، وجود دارد. زمانی که غذا از لب و دهان وارد میشود، در طول مسیر خود از حفره دهان، حلق، مری، معده و روده بزرگ از این مخاط عبور میکند. یک لایه مخاطی نیز در مجاری تنفسی از حفره بینی تا ریهها وجود دارد که مسیر تنفس را پوشش میدهد.
مخاط مانند پوست که سطح خارجی بدن را میپوشاند، وظیفه پوشش دهی داخلی اندامها را بر عهده دارد و به همان اندازه که پوست ممکن است تحت تأثیر بیماریهای مختلف، مانند سرطان پوست قرار گیرد، بافت مخاطی نیز مستعد بروز سرطان است. در حفره دهان، مخاط قسمتهای مختلفی از قبیل سطح داخلی لبها، زبان، کف و سقف دهان و لوزهها را دربر میگیرد. اگر این بافت مخاطی دچار تغییرات غیرعادی شود، فرد ممکن است به سرطان دهان یا زبان مبتلا گردد.
سرطان هرگز به طور ناگهانی و بیدلیل ظاهر نمیشود و سلولهای طبیعی باید مراحل متعددی را برای تبدیل به سلولهای سرطانی پشت سر بگذارند. ابتدا، سلولهای سالم ممکن است رشد غیرطبیعی داشته باشند که به آن هایپرپلازی (افزایش حجم سلولهای سرطانی) گفته میشود. سپس، شکل این سلولها تغییر کرده و به حالتی غیرعادی به نام دیسپلازی (رشد غیرطبیعی سلولها و بافتها) در میآیند. با پیشرفت این تغییرات، سلولها مرحلهای را طی میکنند که قابلیت تهاجم به بافتهای اطراف را پیدا میکنند و در این مرحله سرطان شکل میگیرد.
در مورد سرطان حفره دهان، سلولهای سرطانی معمولاً ابتدا در مخاط زبان یا کف دهان رشد میکنند و در ادامه میتوانند به عضلات زبان، ناحیه گردن و حتی ارگانهایی نظیر ریه و کبد نیز گسترش یابند. این فرایند نشاندهنده آن است که سرطان دهان یک بیماری تدریجی است که در ابتدا از تغییرات سلولی آغاز و به تهاجم بافتی منجر میگردد.
عوامل خطر و زمینهساز سرطان دهان چه هستند؟
شیرخدا: دو عامل اصلی خطر در بروز سرطان دهان نقش دارند. این عوامل باعث میگردند که سلولهای طبیعی از مسیر عادی عملکرد خود خارج شده و به بدخیمی سوق پیدا کنند. در این شرایط، سلولهایی که معمولاً از نظم و شکل مشخصی برخوردارند، به شکل نامنظم و تهاجمی درمیآیند و توانایی نفوذ به بافتهای اطراف را پیدا میکنند و به ساختار طبیعی دهان آسیب میزنند.
زمانی که ساختار سلولی دچار تغییرات ژنتیکی میشود، این نظم و ترتیب از بین میرود و فرآیند سرطانی شکل میگیرد. سرطان حفره دهان یکی از بیماریهای جدی دستگاه گوارش فوقانی است که بهصورت تدریجی در سلولهای مخاطی پیشرفت میکند. شناخت مراحل ایجاد، تشخیص زودهنگام و توجه به عوامل خطر میتواند نقش مؤثری در پیشگیری و درمان این بیماری ایفا کند. آگاهی عمومی نسبت به ساختار مخاط دهان و رفتار طبیعی سلولها در جلوگیری از پیشرفت سرطان اهمیت ویژهای دارد.
سلول سرطانی چگونه تشکیل میشود؟
شیرخدا: سلولهای سالم بدن برای تبدیل شدن به سلولهای سرطانی باید مراحل خاصی را طی کنند و این فرآیند بدون وجود عواملی تحریککننده ممکن نیست. عواملی که موجب میگردند سلولهای طبیعی از چرخه تقسیم منظم و کنترلشده خود خارج شوند و به صورت غیرقابل کنترل رشد کنند، ریز فاکتورها یا عوامل خطر نامیده میشوند.
بهعنوان مثال، در سرطان پوست، قرار گرفتن مکرر در معرض نور آفتاب میتواند باعث شود سلولهای پوست از کنترل خارج شده و به سلولهای سرطانی تبدیل شوند. در سرطان دهان نیز عواملی وجود دارند که میتوانند با ایجاد تغییرات سلولی، سلولهای طبیعی را به سمت سلولهای بدخیم سوق دهند.
اصلیترین عوامل خطر در سرطان دهان چیست؟
شیرخدا: از مهمترین ریز فاکتورهای سرطان دهان، سیگار، مواد مخدر دودزا، الکل و نوشیدنیهای الکلی هستند. الکل میتواند عامل محرک مهمی در بروز سرطانهای ناحیه دهان و حلق باشد، اما مسئله در خصوص سیگار گستردهتر است؛ چرا که هر نوع ماده دخانی دودزا که دود آن از طریق دهان وارد بدن میشود، میتواند خطرناک باشد. این عوامل شامل سیگار، قلیان، تریاک، ماریجوانا و دیگر مواد میشوند و استنشاق دود این مواد میتواند منجر به تحریک سلولهای مخاطی دهان و فراهم کردن شرایط برای تغییرات سلولی و رشد غیرطبیعی گردد.
مصرف همزمان سیگار و الکل چه تأثیری بر سرطان دهان دارد؟
شیرخدا: یکی از نکات نگرانکننده در حوزه سرطان دهان، تأثیر ترکیبی و تشدیدکننده سیگار و الکل است. به این معنا که هر یک از این عوامل بهتنهایی خطر ابتلا را افزایش میدهند، اما مصرف همزمان آنها احتمال ابتلا را چند برابر میکند.
بهعبارتی دیگر، مصرف سیگار یا الکل بهصورت جداگانه میتواند ریسک را به سطح دو برساند، در حالی که مصرف همزمان این دو عامل قادر است این ریسک را تا ده برابر افزایش دهد. اثر تشدیدکننده این دو عامل یکی از مهمترین یافتههای تحقیقاتی اخیر در زمینه سرطانهای دهانی به شمار میآید.
متأسفانه، تمایل به مصرف سیگار و الکل در جامعه رو به افزایش است و آگاهی عمومی درباره خطرات ترکیبی این دو عامل، نقش کلیدی در پیشگیری از سرطان دهان و حلق دارد. شناخت ریز فاکتورها و کاهش تماس با این عوامل محرک میتواند گامی مؤثر در کنترل بروز این بیماری خطرناک باشد.
شناسایی علائم اولیه تا چه حد در درمان سرطان دهان اهمیت دارد؟
شیرخدا: شناخت علائم اولیه سرطان دهان میتواند نقش بسیار مهمی در تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر این بیماری ایفا کند. افراد باید بهخوبی آگاه باشند که چه تغییراتی در داخل دهان میتواند نشانهای خطرناک تلقی شود و چه زمانی نیاز به مراجعه به پزشک احساس میشود.
در علم آنکولوژی، هرگونه تغییر در مخاط دهان، زبان یا حفره دهانی میتواند بهعنوان علامتی هشداردهنده در نظر گرفته شود. این تغییرات ممکن است به شکل زخم، التهاب، لکه سفید یا قرمز در داخل دهان نمایان شوند. البته بسیاری از افراد با ضایعات موقتی مانند آفت دهان مواجه میشوند که معمولاً پس از چند روز بهبود مییابند، اما گاهی این تغییرات معمولی نیستند.
چه تغییراتی در دهان باید جدی گرفته شوند؟
شیرخدا: اگر فردی در دهان خود علائمی نظیر ایجاد پلاک سفید یا قرمز روی زبان، لب، لثه یا سقف دهان، وجود زخم یا التهاب دردناک که پس از دو تا سه هفته بهبود نیابد، تغییر در رنگ یا شکل مخاط دهان و احساس سوزش، ورم یا ضخیم شدن در ناحیه خاصی از دهان را تجربه کند، باید به پزشک مراجعه کند.
در بسیاری از موارد، این تغییرات ممکن است ناشی از مصرف غذاهای تند، داغ یا پرادویه باشد. برای مثال، مصرف بیش از حد گردو، بادمجان سرخشده یا فستفودهای تند میتواند سبب تحریک موقت دهان گردد. با این حال، اگر با پیروی از یک رژیم غذایی ملایم و اجتناب از دخانیات و الکل، ضایعه ظرف دو تا سه هفته بهبود نیابد، فرد باید حتماً به پزشک مراجعه کند.
چرا مراجعه به متخصص آنکولوژی حائز اهمیت است؟
شیرخدا: اگر پس از گذشت سه هفته، ضایعه بهطور مستمر باقی بماند، ضروری است که پزشک از بافت مذکور نمونهبرداری (بیوپسی) نماید و آن را جهت بررسی دقیقتر به آزمایشگاه پاتولوژی ارسال کند. بررسی بافت زیر میکروسکوپ به پزشکان کمک میکند تا تعیین کنند آیا تغییرات مشاهدهشده، خوشخیم است یا نشاندهنده سرطان دهان در مراحل اولیه بوده است.
در چنین شرایطی، بیماران باید بهسرعت به متخصصان سرطان (آنکولوژیستها) مراجعه نمایند. مراجعه به پزشکان غیرمتخصص یا استفاده از درمانهای غیر علمی میتواند منجر به تأخیر در تشخیص و پیشرفت سرطان دهان شود.
اگر زخم، لکه یا تغییر رنگی در دهان مشاهده کردید که بیشتر از سه هفته بهبود نیافت، حتماً به متخصص آنکولوژی یا دندانپزشک آشنا با ضایعات دهانی مراجعه کنید. تشخیص زودهنگام میتواند روند درمان را تسهیل کرده و از گسترش بیماری جلوگیری نماید.
با وجود پیشرفتهای پزشکی، درمان سرطانهای حفره دهان و زبان هنوز یکی از چالشبرانگیزترین حوزههای درمان سرطان محسوب میشود. در سال گذشته، با وجود اینکه تحقیقات جدید نتایج امیدوارکنندهای در زمینه درمانهای هدفمند و داروهای جدید نشان دادهاند، روند کلی درمان این سرطانها همچنان با محدودیتهای زیادی مواجه است.
روشهای درمان سرطان دهان چگونه است؟
شیرخدا: سرطان دهان و زبان بهعنوان یکی از نوعهای بسیار تهاجمی سرطان شناخته میشود، به این معنا که سلولهای سرطانی در این بیماری تمایل زیادی به حمله به بافتهای مجاور دارند. بهطور مثال، تودهای که در ابتدا در زبان ایجاد میشود، به سرعت ممکن است به کف دهان، غدد لنفاوی گردن، ریهها، استخوانها و حتی کبد گسترش یابد.
بهطور کلی، شانس درمان بیماران با توجه به مرحله سرطان متفاوت ارزیابی میشود. بهطوری که یک فرد در مرحله اول که توده محدود به زبان است، ممکن است شانس بهبودی حدود ۷۰ درصد داشته باشد، اما این احتمال در مراحل میانی به حدود ۵۰ درصد تقلیل مییابد و در مراحل پیشرفته که متاستاز (گسترش سرطان به اندامهای دیگر مانند ریه و کبد) اتفاق افتاده، شانس درمان تقریباً به صفر میرسد.
عوارض درمان سرطان دهان چیست؟
شیرخدا: درمان این نوع سرطانها عموماً شامل جراحیهای پیچیده، شیمیدرمانی و پرتودرمانی میشود. اگرچه این درمانها قادر به از بین بردن تودههای سرطانی هستند، اما میتوانند با عوارض جدی در عملکرد و ظاهر همراه باشند.
جراحی ممکن است باعث تغییراتی در شکل صورت و فک شود و عملکردهایی مانند صحبت کردن، بلع و تنفس را مختل کند. در برخی از بیماران، پس از درمان ممکن است امکان تغذیه از طریق دهان وجود نداشته باشد و نیاز به لوله تغذیه مستقیم به معده ممکن است ایجاد گردد. همچنین آسیب به حنجره و تارهای صوتی ممکن است منجر به از دست رفتن صدای طبیعی بیمار شود و در مواردی نیز، بیمار مجبور است از طریق سوراخ نای در ناحیه گردن نفس بکشد.
اهمیت تشخیص زودهنگام و پیشگیری چیست؟
شیرخدا: تشخیص زودهنگام سرطان دهان مهمترین عامل در موفقیت درمان و حفظ کیفیت زندگی بیمار است و تأخیر در مراجعه میتواند منجر به گسترش ضایعه، دشواریهای بیشتر در درمان و افزایش احتمال عوارض گردد.
برای پیشگیری از بروز این بیماری خطرناک، دو اقدام اساسی توصیه میشود: حذف سیگار، قلیان، مواد دخانی و الکل از زندگی، که میتواند خطر ابتلا به سرطان دهان را به اندازه قابل توجهی کاهش دهد. هرچند درمان سرطان دهان و زبان با چالشهای زیادی همراه است، اما پیشگیری همیشه از درمان، آسانتر، کمهزینهتر و با عوارض کمتری همراه است.
٤٧٢٣٦
