ایران، مقصدی جذاب برای قاچاقچیان فیلمهای سینمایی
نرگس کیانی: چهارم آبان ۱۴۰۴ برای اکتای براهنی، کارگردان «پیرپسر»، و همچنین برای بابک حمیدیان و حنیف سروری، تهیهکنندگان آن، روزی ناگوار به شمار میرفت. انتشار نسخه غیرقانونی «پیرپسر» با لوگوی جشنواره رتردام هلند و واترمارک For Preview در کانالهای تلگرامی نه تنها نخستین بار در این زمینه نیست بلکه قطعا آخرین مورد نیز نخواهد بود. هرچند که براهنی، حمیدیان و سروری پس از وقوع این حادثه، «پیرپسر» را با فاصلهای چند ساعته از یکی از پلتفرمهای شبکه نمایش خانگی به اکران آنلاین رساندند، اما لو رفتن نسخه قاچاق این فیلم، دوباره زخم کهنهای را در سینما ایران تازه کرد.
ضعفهای بینالمللی: عدم عضویت ایران در کنوانسیون برن و ضعفهای داخلی: بازگشت آخرین نسخه «قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان» به سال ۱۳۴۸
فهرست فیلمهای سینما ایرانی که به صورت قاچاق منتشر شدهاند، در یکی-دو سال اخیر به قدری طولانی است که بازگو کردن آنها نیازی به جستجو ندارد؛ از «برادران لیلا» به کارگردانی سعید روستایی و «جنگ جهانی سوم» به کارگردانی هومن سیدی، تا «خط فرضی» به کارگردانی فرنوش صمدی و «تفریق» به کارگردانی مانی حقیقی. همچنین میتوان به «بیرویا» به کارگردانی آرین وزیردفتری و «ارادتمند؛ نازنین، بهاره، تینا» به کارگردانی ابوالفضل کاهانی، و «بیمادر» به کارگردانی مرتضی فاطمی اشاره کرد. این فیلمها در شرایط مختلفی با سرنوشت مشابهی مواجه شدند و هرکدام در یکی از مراحلی که اکران در آن قرار داشتهاند، به سرنوشتی مشابه دچار شدند که با انتشار نسخه قاچاق خاتمه مییابد.
امیرحسین علمالهدی، کارشناس با تجربه سینما در پاسخ به این سؤال که آیا باید بپذیریم که لو رفتن نسخه قاچاق برخی از آثار سینمایی، بهخصوص آثار حاضر در جشنوارههای بینالمللی، جزو سرنوشت محتوای سینمایی ما شده است؟ به خبرآنلاین گفت: «مسألهای که نباید فراموش کرد این است که مسئله قاچاق آثار هنری، از جمله آثار تصویری، فقط مختص ایران نیست بلکه جهانی است. با این حال، ایران نسبت به سایر کشورهای دنیا به عنوان محلی امن برای قاچاقچیان شناخته میشود. به عبارت دیگر، اگر شما در ایران زندگی کنید و چنین تخلفاتی را انجام دهید، مجازاتهایی که در جاهای دیگر به آنها اعمال میشود، برای شما وجود نخواهد داشت.»
بدین ترتیب، امیرحسین علمالهدی بر این باور است که مشکل اصلی این است که قوانین حاکم بر این حوزه در ایران، بر خلاف بسیاری از کشورها، قابل توجه و مؤثر نیستند. به بیان دیگر، افرادی که در زمینه قاچاق آثار تصویری فعالیت میکنند، در بسیاری از نقاط دنیا با مجازاتهای سنگین روبهرو میشوند، اما در ایران به علت اختلالات موجود در قوانین، بازدارندگی کمتری احساس میشود.
به گفته علمالهدی، ایران با دو مشکل عمده در این زمینه مواجه است؛ اولی گرایشهای بینالمللی و دومی مسایل داخلی. او توضیح میدهد: «از یک سو، ایران عضو کنوانسیون برن (Berne Convention) نیست و از سوی دیگر، آخرین قانون داخلیاش در این راستا، یعنی «قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان»، به سال ۱۳۴۸ بازمیگردد. در واقع، نه تنها ما معاهدات جهانی را به رسمیت نمیشناسیم، بلکه در سطح داخلی نیز قوانینمان متعلق به بیش از پنج دهه پیش است. کمبود تبعیت از قوانین جهانی و به تبع آن عدم وجود حمایت کافی و برآمدن از زمان تصویب قوانین داخلیمان به حدود ۶ دهه قبل، باعث میشود پدیدآورندگان آثار هنری ناچار شوند از این واقعیت ناامید گردند و ندانند چه باید بکنند.»
به اعتقاد این کارشناس با تجربه، ترکیب این دو مؤلفه به رخداد تلخی منجر شده است که در چند سال اخیر، به ویژه در خصوص آثار تصویری، بارها و بارها شاهد آن بودهایم: «تبدیل ایران به بهشت قاچاقچیان فیلمهای سینمایی.»
وی در پاسخ به این که آیا برای پایان دادن به شرایط کنونی، نیاز به تجدیدنظر در تعهداتمان به قوانین بینالمللی و تجدیدنظر در قوانین داخلی داریم، گفت: «ما ابتدا باید ضرورت رعایت قوانین بینالمللی را بپذیریم و عضو کنوانسیون برن شویم و سپس اقدام به تصویب و اجرای قوانین به روز در داخل کشور کنیم. به گونهای که اگر فرد یا گروهی احساس کند قصد دارد اثری سینمایی را قاچاق کند، قوانین بازدارنده بتوانند او را متوقف کنند. به عبارت دیگر، تا قوانین از نظر بازدارندگی کافی نباشند، همچنان شاهد این قبیل پیشامدها خواهیم بود. در خصوص این موضوع خاص نیز بسیار متاسفم که فیلم الگو و پرفروش «پیرپسر» به چنین سرنوشتی کشیده شده است.»
بر اساس آخرین اطلاعات امیرحسین علمالهدی از نسخه نوین «قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان»، به نظر میرسد این قانون هنوز در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به سر میبرد یا به هیات دولت فرستاده شده و در مجلس شورای اسلامی بیعمل مانده است. این کارشناس با تجربه سینما اشاره میکند که معاونت حقوقی وزارت ارشاد بایستی از وضعیت کنونی این قانون آگاه باشد. او همچنین تصریح میکند که پیگیری این موضوع از سوی رسانهها ممکن است افشا کند که آیا در این بین مانعی وجود دارد یا از اراده کافی برای انجام این قانون خبری نیست؟ با این حال، علمالهدی بیان میکند که تا زمانی که ایران به کنوانسیون برن نپیوندد، هیچ قانونی ضمانت اجرایی کافی نخواهد داشت.
او در نهایت با اشاره به این که «چنانچه ما به حقوق دیگر کشورها به ویژه در صنعت تصویر احترام نگذاریم، به تبع آن، آنها نیز به حقوق ما احترامی نخواهند گذاشت»، در پاسخ به این سؤال که چرا ایران به کنوانسیون برن نمیپیوندد، گفت: «بهنظر میرسد که اراده لازم برای این کار وجود ندارد. همچنین، تا زمانی که ما به عضویت سازمان تجارت جهانی درنیاییم و قواعد آن را رعایت نکنیم، نمیتوانیم به کنوانسیون برن ملحق شویم. زیرا کنوانسیون برن زیرمجموعه سازمان تجارت جهانی است. بنابراین، تا زمانی که پیوستن به این سازمان در دستور کار دولت قرار نگیرد و جمهوری اسلامی به عضویت سازمان تجارت جهانی و به تبع آن به کنوانسیون برن نپیوندد، اوضاع همین است و تغییری نخواهد کرد.»
توزیع دیسیپیهای رمزنگاریشده و نسخههای کمحجم
مسئله دیگری که باید به آن اشاره شود، اینکه انتشار نسخههای قاچاق این آثار در زمانهای مختلفی از حیات آنها اتفاق افتاده است؛ یکی از آنها چون «برادران لیلا» در موقعیتی ناامید از توقیف و دور از پرده سینما در کشورش بود که نسخه قاچاقش منتشر شد، و دیگری همچون «جنگ جهانی سوم» که در روزهای پیش از اکران سینمایی به سر میبرد، یا برعکس «بیمادر» و «پیرپسر» که اکران سینمایی را تجربه کرده و منتظر ورود به چرخه اکران آنلاین بودند. البته بسیاری از این آثار در دو جنبه مشترک هستند؛ تعلق به سینمای اجتماعی و نمایش در جشنوارههای بینالمللی.
کامران سحرخیز، مدیر استودیو روشنا که موفق به دریافت جایزه بهترین فیلم مرمتشده در هشتادودومین جشنواره فیلم ونیز برای مرمت و اصلاح رنگ و صدا در «باشو غریبه کوچک» به کارگردانی بهرام بیضایی شده، در این خصوص به خبرآنلاین بیان کرد: «ابتدا باید بر این نکته تأکید کنم که ما با دو مدل تحویل خروجی برای فیلمها مواجه هستیم. یک مدل، دیسیپی (Digital Cinema Package) رمزنگاریشده است که به معمول در اکران مورد استفاده قرار میگیرد. این نوع تحویل به هیچ وجه قابل کپیبرداری نخواهد بود و امکان بازگشایی قفل امنیتی این پکیج سینمای دیجیتال تنها برای بازهای مشخص، توسط شخصی که تحویل میدهد و آنکه دریافت میکند، فراهم است. بنابراین مشکل در اینجا بوجود نمیآید. آنچه مشکلزا است، دیسیپیهای بدون رمزنگاری یا فایلهای کمحجم و به احتمال زیاد با کیفیت پایین است که به آسانی قابل توزیع میان افراد است. عموماً انتشار نسخههای قاچاق فیلمها زمانی اتفاق میافتد که در زمینه خروجی آثار هیچ گونه سطح امنیتی چه به لحاظ سختافزاری و چه نرمافزاری، وجود نداشته باشد.»
او با تأکید بر این که یقین دارد افرادی که به خروجی آثار دسترسی پیدا میکنند، انسانهایی محترم و قابل اعتماد هستند، افزود: «با این حال تصور کنید که خروجی تحویلدادهشده به یک فرد، به یک باره توسط شخص دیگر کپی و منتشر شود. این وضعیتی است که برای خود ما نیز رخ داده و از این رو با احترام به تمامی دوستان اعلام میکنیم که به شدت تمایل داریم که خروجی اثر در قالب فایلهای کمحجم، حتی فایلهای کمحجم به همراه واترمارک، در اختیار هیچکس قرار نگیرد. حتی به عنوان مثال در مورد نسخهای کمحجمی که با شرح «جهت بازبینی توسط…..» در اختیار اعضای گروه تولید قرار میگیرد نیز صدق میکند. من به این دلیل تاکید میکنم که این موارد بارها رخ داده است. برای مثال، زمانی که دوستی در حال گفتن کلمه «مراقبم» بود، شخص دیگری کپی نسخهای از آن را منتشر کرد. یا در مثال دیگری، من و همکارم روی اثری از یک تهیهکننده کار میکنیم. هر دو ما به اندازه کافی از آنچه در اختیار داریم، محافظت میکنیم. اما تصور کنید فردی در استودیوی من یا استودیوی همکارم باشد که از نفوذ کافی برخوردار نباشد و به نسخهای که در اختیار داریم، دسترسی پیدا کند. اینها نمونههایی از مراحل مختلف نظیر بازبینیها، ساخت تیزرها و… هستند که در هر کدام از آنها احتمال لو رفتن اثر وجود دارد.»
مدیر استودیو روشنا و عضو اتحادیه مراکز فنی و پشتیبانی تولید سینمای ایران در نهایت با اشاره به این که نمیخواهد دچار توهم توطئه شود، تصریح کرد: «با وجود اینکه عبارت «INTERNATIONAL FILM FESTIVAL ROTTERDAM 2024» در ابتدای نسخه قاچاقشده «پیرپسر» وجود دارد، تصور نمیکنم این نسخه توسط یک فرد هلندی منتشر شده باشد. به اعتقاد من محتملتر است که یک ایرانی در هلند به طور تصادفی به این نسخه دسترسی پیدا کرده و در کانالهای تلگرامی که پیدا کردن منبع آن دشوار است، بارگذاری شده باشد. علاوه بر این، با توجه به اینکه بر روی خروجی مدل دیسیپی رمزنگاریشده نیازی به استفاده از واترمارک نیست، اگر نسخه قاچاقشده دارای چنین واترمارکی است، به این معناست که خروجی از نوع دیسیپی رمزنگاریشده نبوده است.»
انتشار نسخههای قاچاق فیلمها در سینما ایران با هر دلیلی که باشد و از هر مسیری که به وقوع میپیوندد، علاوه بر تأثیرات روانی بر روی هنرمندان، اقتصاد سینمای ایران را به شدت تحت تأثیر قرار داده و در حال حاضر، بعد از سالها از شروع این سوژه، هنوز مشخص نیست این فیلمها چگونه و توسط چه افرادی در بستر شبکههای اجتماعی منتشر میشوند.
۵۹۲۴۲
