ایران در مرز بحران آب؛ «تنها ۸۵۰ مترمکعب آب برای هر نفر»/نیمی از چاه‌های آب کشور به صورت غیرمجاز حفر شده‌اند
الهه جعفرزاده: بحران آب در ایران به مرحله‌ای بحرانی و چندوجهی وارد شده است. از کاهش فاحش منابع تجدیدپذیر تا فرونشست زمین و تهدیدی برای امنیت غذایی، علائم هشداردهنده در سرتاسر کشور به وضوح مشهود است.
دکتر مهدی زارع، استاد و پژوهشگر در پژوهشکده بین‌المللی زلزله‌شناسی، در گفتگو با خبرآنلاین به تحلیل دقیق وضعیت منابع آب ایران در سال آبی جاری می‌پردازد و می‌گوید: «پیش‌بینی می‌شود که در سناریوی بدبینانه در شورش خشکسالی پیش رو، مجموع آب تجدیدپذیر به حدود ۷۰ میلیارد متر مکعب کاهش یابد و سرانه آب به عدد حدود ۷۵۰ متر مکعب برای هر فرد یا حتی کمتر برای ساکنان ایران برسد.»
متن کامل این گفت‌وگو را در ادامه بخوانید:
ساختار حوضه‌های آبریز ایران چگونه است؟
ایران به شش حوضه آبریز اصلی تقسیم‌بندی شده است که شامل ۳۲ زیرحوضه می‌باشد. دو روند منفی و چشمگیر در تغییرات ذخیره آب‌های زیرزمینی در ایران وجود دارد که شامل حوضه فلات مرکزی، اطراف تهران، دریاچه نمک و کویر مرکزی می‌شود.
فرونشست زمین در اطراف تهران چه پیامدهایی دارد؟
حدود ۲۵ درصد از جمعیت ایران در اطراف تهران سکونت دارند و فرونشست زمین ناشی از کاهش شدید ذخایر آب‌های زیرزمینی، احتمالاً به حدود یک متر در طول چند سال آینده خواهد رسید. تخلیه آب‌های زیرزمینی همچنین تأثیرات زیست‌محیطی منفی دارد و منجر به افزایش شوری خاک و آب‌های زیرزمینی می‌شود. شوری بر بستر کشاورزی اثر منفی می‌گذارد و امنیت غذایی بلندمدت را به خطر می‌اندازد. همچنین فرونشست زمین می‌تواند مسیردهای رواناب سطحی و زیرسطحی را تغییر دهد و ظرفیت سفره آب را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.
منابع آب تجدیدپذیر ایران در گذشته چه وضعیتی داشته‌اند؟
حدود ۲۵ سال پیش، منابع آب تجدیدپذیر داخلی بر اساس میانگین سال‌های ۱۳۵۶ تا ۱۳۸۰ تقریباً ۱۲۸ میلیارد متر مکعب در سال برآورد می‌شد. از این مقدار، حدود ۹۸ میلیارد متر مکعب رواناب سطحی و حدود ۵.۵ میلیارد متر مکعب از پمپاژ سفره‌های آب زیرزمینی استخراج می‌شد. تغذیه آب‌های زیرزمینی نیز در حدود ۵۰ میلیارد متر مکعب در سال تخمین زده می‌شد که تقریباً ۱۳ میلیارد متر مکعب از نفوذ در بستر رودخانه‌ها ناشی می‌شود که باید از این عدد کسر شود.
ایران چه میزان آب از کشورهای همسایه دریافت می‌کند؟
ایران در سالی با شرایط نرمال معمولاً حدود ۶ میلیارد متر مکعب آب سطحی از پاکستان و مقداری آب از افغانستان از طریق رودخانه هیرمند دریافت می‌کند. جریان رودخانه ارس در مرز با آذربایجان، به میزان تقریبی ۴ میلیارد متر مکعب در سال برآورد می‌شود. همچنین، تخمین زده می‌شود که حدود ۵۵ میلیارد متر مکعب آب سطحی به دریا و کشورهای دیگر رواناب می‌یابد.
سرانه آب در ایران چگونه تغییر کرده است؟
در سال ۱۳۵۵، سرانه آب در دسترس به حدود ۴۵۰۰ متر مکعب بالغ می‌شد. اما در سال ۱۳۸۷ این مقدار به کمتر از ۲۰۰۰ متر مکعب رسید.
برداشت آب در دهه‌های گذشته چه روندی داشته است؟
برداشت کل آب در سال ۱۳۷۲ حدود ۷۰ میلیارد متر مکعب تخمین زده شده است، در حالی که این رقم در سال ۱۳۸۲ به حدود ۹۳ میلیارد متر مکعب افزایش یافته بود. این مقدار معادل ۵۱ درصد از منابع آب تجدیدپذیر آن زمان بود. در آن زمان، برداشت سالانه از سفره‌های آب زیرزمینی نزدیک به ۵۷ میلیارد متر مکعب در سال ۱۳۷۲، حدود ۵۳ میلیارد متر مکعب در سال ۱۳۸۲ و در سال ۱۳۹۲ بیش از مقدار ایمن تخمینی ۴۶ میلیارد متر مکعب بود.
وضعیت دشت‌های ممنوعه در ایران چگونه است؟
براساس گزارش مدیریت منابع آب، تا پایان اسفند ۱۳۹۷ تعداد ۴۰۵ محدوده ممنوعه در کشور شناسایی شده است. ۲۱ محدوده به علت عواملی مانند شرایط ویژه مرزی، وجود آبخوان‌های مجزا و تأمین آب شرب شهری و روستایی کاملاً به عنوان ممنوعه اعلام نشده‌اند. در حوزه عمل شرکت‌های آب منطقه‌ای گیلان و کهگیلویه و بویراحمد، تا پایان سال ۱۳۹۷ هیچ دشت ممنوعه‌ای وجود نداشت.
روند بلندمدت ذخیره آب‌های زیرزمینی چه نشان می‌دهد؟
میان سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۶، روند منفی ذخیره آبخوان‌های ایران شدت بیشتری یافت. در برخی مناطق، کسری به میزان ۴ تا ۵ میلیارد متر مکعب مشاهده شده است. این تخمین‌ها نشان‌دهنده تغییرات آب و هوایی و برداشت‌های اضافی می‌باشد که برای مصارف کشاورزی ایجاد شده است. تخلیه‌شده‌ترین زیرحوضه، کویر مرکزی ایران است. برداشت مفرط آب‌های زیرزمینی عامل اصلی مؤثر در این روند منفی است و بخش عمده‌ای از آن بعد از خشکسالی سال ۱۳۸۶ به وقوع پیوسته است.
دشت‌های بحرانی چه تعریف و ویژگی‌هایی دارند؟
مطالعات تا آغاز سال ۱۴۰۴ حاکی از شناسایی ۴۲۲ دشت ممنوعه و بحرانی هستند. از این تعداد، ۳۵۹ دشت به لحاظ ممنوعیت برداشت و فرونشست با مشکلات جدی مواجه‌اند. در صورت افزایش برداشت‌ها نسبت به میزان تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی، دشت‌ها به عنوان ممنوعه شناخته می‌شوند. در صورتی که این وضعیت پایدار نماند و دشت به وضع بدتری دچار شود، عنوان «ممنوعه بحرانی» برای آن لحاظ می‌شود. دشت آزاد هم به اراضی گفته می‌شود که برای برداشت بیشتر آب یا احداث چاه، محدودیت‌هایی ندارد، لیکن تعداد دشت‌های آزاد به حداقل رسیده است.
منابع آب تجدیدپذیر در سال آبی جاری چه مقدار پیش‌بینی شده‌اند؟
میانگین بلندمدت منابع آب تجدیدپذیر داخلی ایران در پایان سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ حدود ۸۰ میلیارد متر مکعب برآورده می‌شود. خشکسالی، تغییرات اقلیمی و بهره‌برداری بیش از حد به طور مؤثری منجر به کاهش این عدد شده‌اند. سرانه دسترسی به آب به طور جدی پایین‌تر از آستانه تنش آبی می‌باشد.
وضعیت بارندگی و سدها چگونه است؟
میزان بارندگی به طور قابل توجهی پایین‌تر از میانگین بلندمدت کاهش یافته است. بسیاری از سدهای بزرگ با ظرفیت‌های تاریخی بسیار پایین در حال فعالیت هستند. برداشت غیرپایدار از آب‌های زیرزمینی باعث تخلیه عمده سفره‌ها و فرونشست شدید زمین شده است.
سرانه آب ایران اکنون چقدر است؟
سازمان ملل متحد “بحران آب” را به عنوان سرانه زیر ۱۰۰۰ متر مکعب تعریف می‌کند. پیش‌بینی می‌شود که سرانه آب ایران به حدود ۱۰۰۰ متر مکعب برای هر نفر در سال کاهش یابد. این مقدار به شکل خطرناکی نزدیک به مرز کمبود مطلق آب است.
بارندگی‌های اخیر چه تأثیری داشته‌اند؟
بارش‌ها اغلب به شکل شدیدتر و کم‌فایده‌تری رخ می‌دهند و به جای تغذیه آب‌های زیرزمینی، سبب ایجاد سیلاب و جاری شدن سریع آب می‌شوند.
وضعیت چاه‌ها و استخراج آب زیرزمینی چگونه است؟
ایران یکی از بالاترین نرخ‌های برداشت آب‌های زیرزمینی را در جهان دارد. تقریباً یک میلیون چاه در حال بهره‌برداری در کشور وجود دارد که تخمین زده می‌شود حدود نیمی از آن غیرمجاز باشد. برداشت آب از سفره‌ها به صورت مداوم بیشتر از میزان تغذیه‌ی آنها است که عملاً آنها را به منابعی تجدیدناپذیر تبدیل می‌کند.
سهم مصرف آب در بخش‌های مختلف چه نسبتی دارد؟
به جز کلان‌شهرهایی همچون تهران، کشاورزی بیش از ۹۰ درصد از آب ایران را به مصرف می‌رساند و معمولاً از روش‌های آبیاری غرقابی سنتی و ناکارآمد برای کشت محصولاتی که نیاز به آب فراوان دارند مانند گندم، یونجه و هندوانه بهره می‌برد. در عین حال، در کلان‌شهرهایی نظیر تهران و مشهد، بیشترین برداشت آب زیرزمینی نیز به مصرف شهری اختصاص دارد.
با توجه به جمعیت ایران در سال ۱۴۰۴، سرانه آب چقدر خواهد بود؟
با در نظر گرفتن مجموع آب تجدیدپذیر که حدود ۸۰ میلیارد متر مکعب در سال آبی جاری تخمین زده می‌شود و جمعیت ایران در سال ۱۴۰۴ که حدود ۹۴ میلیون نفر برآورد می‌گردد (شامل حدود ۸۷ میلیون جمعیت و تقریباً ۷ میلیون نفر مهاجران قانونی و غیرقانونی مقیم ایران)، سرانه آب برای هر نفر به حدود ۸۵۰ متر مکعب خواهد رسید که این موضوع ایران را در وضعیت کمبود مطلق آب قرار می‌دهد.
در سناریوی بدبینانه خشکسالی، چه وضعیتی پیش‌بینی می‌شود؟
پیش‌بینی می‌شود که در سناریوی منفی خشکسالی پیش رو، مجموع آب تجدیدپذیر ممکن است به حدود ۷۰ میلیارد متر مکعب کاهش یابد و سرانه آب به تقریباً ۷۵۰ متر مکعب برای هر فرد یا کمتر برای ساکنان ایران کاهش پیدا کند.
آیا بحران آب در سراسر کشور یکنواخت است؟
بحران آب در تمامی ایران یکنواخت نیست. مناطق بحرانی در فلات مرکزی تحت بیشترین فشار قرار دارند. دامنه‌های شمالی کوه‌های البرز و برخی نواحی شمال غربی هنوز از منابع آبی قابل اعتمادتری برخوردارند، اما حتی در این مناطق نیز سرانه آب به صورت مستمر در حال کاهش است.
چه عواملی ساختاری در تشدید بحران نقش دارند؟
مشکلات بنیادی—نظیر برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی و روش‌های ناکارآمد در کشاورزی—هنوز هم به چشم می‌خورند. در غیاب تغییرات بنیادی و انقلابی در سیاست‌های مدیریت منابع آبی و شیوه‌های کشت، ایران در معرض خطر کمبود شدید آب قرار خواهد گرفت که تأثیرات عمیقی بر اقتصاد، انرژی و امنیت غذایی خواهد داشت.
آیا منابع جایگزین می‌توانند کمکی کنند؟
تمرکز بر منابع آبی غیرمتعارف، همچون نمک‌زدایی، به ویژه در نواحی ساحلی، برای جبران کاهش منابع تجدیدپذیر رو به افول است. البته مقدار واقعی سرانه آب به شدت وابسته به بارندگی سال آبی جاری خواهد بود، به‌طوری‌که روندهای بلندمدت در زمینه آب‌های تجدیدپذیر داخلی، کاهش بسیار و آسیب‌پذیری بالا در نتیجه سوءمدیریت مستمر منابع آبی و تغییرات اقلیمی را به تصویر می‌کشند.
۴۷۲۳۲
