احتمال حذف تخت جمشید از لیست میراث جهانی

نماینده مردم مرودشت در مجلس شورای اسلامی به‌تازگی اعلام کرد که حدود ۹۶۱ هکتار به محدوده شهرداری مرودشت افزوده شده است. این طرح پیش‌تر مطرح گردیده بود، اما به دلیل وجود تخت جمشید و قوانین سختگیرانه مرتبط با حریم آن، اجرای آن به تعویق افتاده بود. حال با اظهارات این نماینده، به‌نظر می‌رسد که این طرح در حال تحقق است. نکته حائز اهمیت این است که بر اساس پژوهش‌های باستان‌شناسی، تقریباً ۴۶۰ هکتار از این منطقه جدید در حریم درجه دو تخت جمشید قرار دارد که با معیارهای میراث فرهنگی در تضاد است. این قطعه ۴۶۰ هکتاری شامل زمین‌های بکر فلات فیروزی و بخشی از محوطه باستانی پارسه هخامنشی می‌باشد که از نظر باستان‌شناسی ارزش بالایی دارد. نکته مهم‌تر اینکه این ناحیه هنوز بررسی نکرده و تپه‌های باستانی آن بدون کاوش برجای مانده‌اند. پیوستن این قسمت به شهر مرودشت، ممکن است آثار ناشناخته تاریخ هخامنشی را نابود کند.

به نقل از عصرایران، از سال‌های گذشته، افرادی تلاش کرده‌اند تا کاربری اراضی کشاورزی در حریم درجه دو تخت جمشید را تغییر دهند، اما با مقاومت میراث فرهنگی و مسئولان تخت جمشید مواجه شده‌اند. این زمین‌ها به‌عنوان کمربند حفاظتی این مجموعه عمل کرده و از تخت جمشید، نقش رستم، نقش رجب و شهر استخر محافظت می‌کنند.

در سال ۱۳۹۰، با کمک حقوق‌دانان وزارت میراث فرهنگی، قوانین جدیدی تنظیم شدند که تغییر کاربری اراضی کشاورزی در حریم درجه دو تخت جمشید را ممنوع اعلام می‌کرد، مگر در مناطق خاصی مانند روستاها، که باید با رعایت قوانین میراث فرهنگی انجام شود. این تصمیم به‌منظور جلوگیری از گسترش شهر مرودشت در جهت تخت جمشید و حفظ منظر فرهنگی این مجموعه اتخاذ گردید. با این حال، اقداماتی نظیر ساخت شهرک مهدیه در مسیر جاده منتهی به تخت جمشید پس از انقلاب، نگرانی‌ها درباره گسترش شهری مرودشت را فزونی بخشیده است.

به نظر می‌رسد که تغییرات مدیریتی اخیر در پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، بستر مناسبی برای اجرایی کردن پیشنهادات جدید نماینده مرودشت شده است. برخی از افراد در تلاش‌اند تا با اصلاح قوانین، امکان توسعه شهر را فراهم کنند. نقشه‌ای نیز تهیه شده که این ناحیه را به شهر مرودشت پیوند می‌دهد، اما این نقشه به شدت مورد مناقشه قرار گرفته است.

مقایسه نقشه ۹۶۱ هکتاری جدید با نقشه‌های متاثر از پژوهشگران همچون ویلیام سامنر قبل از انقلاب نشان می‌دهد که بخشی از این گسترش با محدوده شهر هخامنشی پارسه هم‌پوشانی دارد.

این نقشه دو بخش اصلی را نشان می‌دهد: شهر غربی پارسه (شهر شاهی پارسی) و ناحیه جنوبی پارسه که دارای محوطه‌های شماره‌گذاری‌شده ۱، ۲ و ۳ است. محوطه شماره ۵ شامل تل آجری و محوطه‌های ۲ و ۳ نیز در این ناحیه واقع شده‌اند. ناحیه قرمز رنگ در نقشه جدید که حدود ۴۶۰ هکتار را نمایان می‌سازد، به‌طور مستقیم با حریم حفاظتی تخت جمشید (که با رنگ سبز مشخص شده) در تضاد است. این تضاد، نه تنها منظر فرهنگی را تحت خطر قرار می‌دهد، بلکه نیز آثار باستانی نهفته را در معرض آسیب قرار می‌دهد.

این مسئله از حدود شش ماه پیش به‌صورت جدی مطرح شده و باستان‌شناسان و کارشناس‌ها با مکاتبات متعدد موفق به متوقف کردن اجرای این طرح شده‌اند. با این حال، وجود حدود ۵۰۰ میله بتنی که در سال ۱۳۹۰ به‌منظور نشانه‌گذاری حریم نصب شده‌اند، نشان‌دهنده حساسیت این منطقه است. نادیده گرفتن یا تخریب این میله‌ها برای اجرای پروژه‌های شهری عملاً غیرممکن می‌باشد و نشان می‌دهد که این طرح به حریم حفاظتی تخت جمشید تجاوز کرده و آثار هخامنشی ناگشوده را به خطر جدی می‌اندازد.

گزارش دوره‌ای ایران به یونسکو در سال ۲۰۲۳ به‌وضوح به خطر توسعه شهر مرودشت در جهت حریم تخت جمشید اشاره کرده و آن را تهدیدی بالقوه برای اصالت و یکپارچگی این میراث جهانی برشمرده است. در این گزارش، رشد شهر مرودشت، توسعه روستاهای تازه و ورود صنایع آلاینده به‌عنوان تهدیدات اصلی ذکر شده‌اند. یونسکو از ایران خواسته است تا این تهدیدات را به‌طور جدی مدیریت کند تا حریم حفاظتی حفظ گردد. در صورت آسیب به منظر فرهنگی و تاریخی تخت جمشید، یونسکو ممکن است این اثر را در فهرست میراث در خطر قرار دهد و در صورت عدم پاسخ‌گویی مؤثر یا توقف اقدامات تهدیدآمیز، حتی ممکن است آن را از فهرست میراث جهانی خارج کند. از زمان ثبت جهانی تخت جمشید تا کنون، هیچ‌گاه این اثر تحت تهدید یونسکو قرار نگرفته است و برای نخستین بار در دولت مسعود پزشکیان، خطر خروج این اثر از فهرست میراث جهانی مطرح شده است.

موضوع عجیبی که وجود دارد این است که مدیریت جدید پایگاه میراث جهانی تخت جمشید تا به امروز هیچ گونه واکنشی به ادعای نماینده مرودشت درباره افزودن ۹۶۱ هکتار به شهر نشان نداده است. این سکوت موجب گمانه‌زنی‌هایی شده که احتمال دارد تغییرات مدیریتی اخیر با هدف تسهیل چنین طرح‌هایی انجام گرفته باشد. نه تنها پایگاه میراث جهانی تخت جمشید بلکه همچنین میراث فرهنگی استان فارس نیز در برابر تعرض به حریم درجه دو و آثار باستانی مدفون سکوت کرده‌ است.

تخت جمشید، که در سال ۱۳۵۸ به‌عنوان یکی از نخستین آثار ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، حدود ۲۵۰۰ سال پیش توسط هخامنشیان تأسیس شده است. این مجموعه عظیم دارای عرصه‌ای وسیع و حریم‌های سه‌گانه‌ای است که حریم‌های درجه یک و دو آن تحت قوانین سختگیرانه‌ای قرار دارند. حفاری‌های انجام‌شده در تل آجری نشان داده که آثار ارزشمندی از دوره هخامنشی در حریم درجه دو هنوز وجود دارد و پژوهش‌های بیشتر می‌تواند تاریخ این دوره را دگرگون کند. حفظ این حریم‌ها برای حفاظت از منظر فرهنگی و تاریخی این اثر بسیار حیاتی است.

۲۲۳۲۱۷