نرخ بیکاری کاهش یافت، زیرا جویندگان کار از بازار خارج شدند/ به نظر مشغول می‌رسند اما در واقع بیکارند؛ تناقضات آماری در بازار کار ایران
اقتصاد۲۴- در یکی از کارگاه‌های کوچک در حاشیه تهران، مریم، زن ۲۹ ساله، با حالتی ناامید و خسته از کارگاه بیرون می‌آید. او که دارای مدرک کارشناسی در رشته حسابداری است، بیان می‌کند: «به مدت سه ماه به دنبال کار در حوزه حسابداری بودم، اما موفق نشدم؛ نهایتاً به این مکان آمده‌ام و در سالن اصلی کارگاه به جای دفتر کار مشغول به کار شدم. قرار است از اوایل پاییز بیمه شوم و ساعات کاری‌ام نیز زیاد است، اما در مقایسه با بیکاری، همین هم بهتر است.»
بر اساس آمار رسمی، نرخ بیکاری در تابستان ۱۴۰۴ به ۷.۴ درصد کاهش یافته و این عدد نسبت به تابستان سال گذشته کمی کمتر است. اما داستان مریم و صدها هزار نفر مشابه او نشان می‌دهد که وضعیت بازار کار چندان امیدوارکننده نیست و بسیاری از افرادی که به دنبال کار هستند، دیگر به‌عنوان جویندگان کار به حساب نمی‌آیند.
در حال حاضر، گزارش اخیر مرکز آمار حاکی از آن است که نرخ بیکاری تابستان امسال با افت جزئی به ۷.۴ درصد رسید، اما نکته‌ی شگفت‌انگیز این است که کاهش ۰.۹ درصدی نرخ مشارکت اقتصادی و افزایش معنادار تعداد افراد غیرفعال، زنگ خطری جدی برای وضعیت بازار کار کشور به شمار می‌آید.
کاهش تدریجی نرخ مشارکت اقتصادی
به گزارش اقتصاد ۲۴، طبق تحلیل‌های جدید مرکز آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی، به معنای درصد افرادی که به‌طور فعال در بازار کار مشغول هستند (چه شاغل و چه جویای کار)، در تابستان امسال به ۴۰.۸ درصد رسیده که نسبت به سال گذشته، کاهش ۰.۹ درصدی را تجربه کرده است. همچنین بر اساس همین آمار، از هر ۱۰۰ فرد فعال بالای ۱۵ سال، ۷.۴ درصد بیکار بودند.
بررسی تحولات نرخ بیکاری نشان می‌دهد که این شاخص نسبت به فصل مشابه در سال گذشته (تابستان ۱۴۰۳)، ۰.۱ درصد کاهش داشته است.
از سوی دیگر، در تابستان ۱۴۰۴، تنها ۴۰.۸ درصد از جمعیت ۱۵ ساله و بالاتر، به نوعی از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند؛ یعنی این افراد یا شاغل و یا بیکار محسوب می‌شوند. تحلیل تغییرات نرخ مشارکت اقتصادی نشان می‌دهد که این نرخ در مقایسه با تابستان سال گذشته، ۰.۹ درصد کاهش یافته است.
نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که تقریباً یک میلیون نفر از جمعیت در سن کار دیگر به دنبال شغل نمی‌گردند، که به معنای خروج قابل توجه آن‌ها از بازار کار است؛ دوراهی که آمار رسمی را “زیبا” و واقعیت را “تلخ” به تصویر می‌کشد. به عبارت دیگر، در حالی که نرخ بیکاری به‌طور ظاهری کمی پایین آمده، اما تعداد افراد شاغل واقعی نیز کاهش یافته است. در تابستان امسال، حدود ۲۴ میلیون و ۹۵۸ هزار نفر مشغول به کار بودند، که این عدد ۱۷۱ هزار نفر کمتر از سال گذشته است و در مقابل، تعداد افراد غیرفعال به ۳۹ میلیون و ۱۰۸ هزار نفر رسیده که نشان‌دهنده افزایش بیش از یک میلیون نفری در مدت یک سال است.
تحول در چهره اشتغال: عبور از تولید به سمت خدمات
علاوه بر این، آمار ارائه شده نشان می‌دهد که ساختار اشتغال در حال دگرگونی است، به‌گونه‌ای که بیش از ۵۳ درصد از شاغلان به فعالیت در بخش خدمات مشغول هستند؛ عددی که نسبت به سال قبل به میزان یک درصد بیشتر شده است. به طور دقیق‌تر، نسبت اشتغال که از تقسیم تعداد افراد شاغل بالای ۱۵ سال به کل جمعیت محاسبه می‌شود، در تابستان امسال نسبت به دوره مشابه سال گذشته ۰.۷ واحد درصد کاهش یافت و به ۳۷.۸ درصد رسید.
تحقیقات نشان می‌دهد که بخش خدمات با سهم ۵۳.۱ درصدی از شاغلان کشور، همچنان بالاترین سهم را در بین مشاغل دارد که این عدد نسبت به تابستان سال گذشته افزایش یک درصدی را نشان می‌دهد.
بیشتر بخوانید: کاهش نرخ بیکاری در تابستان۱۴۰۴+ جدول
در رده بعدی، بخش صنعت قرار دارد که سهم اشتغال در این حوزه، با کاهش ۰.۷ واحد درصدی نسبت به سال گذشته، در تابستان امسال به ۳۲.۶ درصد رسید. همچنین بخش کشاورزی با سهم ۱۴.۲ درصدی در رده سوم تامین اشتغال کشور جای دارد.
این در حالی است که سهم بخش صنعت به ۳۲.۶ درصد کاهش یافته و کشاورزی نیز تنها ۱۴.۲ درصد اشتغال کشور را به خود اختصاص داده است.
کارشناسان اذعان دارند که این جابه‌جایی از تولید و کشاورزی به سوی خدمات، نشانه‌ای از بی‌ثباتی در اشتغال و افزایش مشاغل با درآمد کمتر و غیررسمی است.
در شهرها، رشد مشاغل آموزشی، بهداشتی و دیجیتال، سهم بخش خدمات را افزایش داده است؛ اما بیشتر این مشاغل به صورت موقت، پاره‌وقت یا بدون امنیت شغلی می‌باشند.
جوانان؛ همچنان در انتظار فرصت‌ها
به نقل از اقتصاد ۲۴، نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله، علیرغم کاهشی جزئی، به ۱۹ درصد می‌رسد که این رقم بیش از ۲.۵ برابر میانگین کل کشور است. در گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال، نرخ بیکاری به ۱۴.۴ درصد رسیده که گرچه کمی کاهش یافته اما همچنان بالا است.
بخشی از کاهش ظاهری بیکاری در میان جوانان ناشی از خروج آن‌ها از بازار کار است، نه به دلیل ارتقاء به شغل‌های جدید. حتی در میان فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، اگرچه درصد بیکاران کاهش یافته و به ۴۰ درصد رسیده، ولی سهم آنان از کل شاغلان تنها ۲۷ درصد است و بسیاری از این افراد به مشاغلی با درآمد پایین یا غیرمرتبط با رشته تحصیلی خود مشغول شده‌اند.
چهره پنهان بیکاری با اشتغال ناقص
به گزارش اقتصاد ۲۴، مرکز آمار اعلام کرده که ۷.۶ درصد از شاغلان کمتر از ۴۴ ساعت در هفته کار می‌کنند و آماده انجام کار اضافی‌اند. در واقع در بخش مهمی از گزارش مرکز آمار، داده‌های مرتبط با اشتغال ناقص مشاهده می‌شود، و براساس آن، نسبت اشتغال ناقص تابستان امسال با افزایش ۰.۷ واحد درصدی مواجه شده و به ۷.۶ درصد کسانی که تحت این شرایط قرار دارند، رسیده است.
این بدان معناست که تقریباً ۷.۶ درصد از شاغلین در هفته‌ای که آمارگیری در آن انجام شد، به دلیل مسائل اقتصادی نظیر رکود در بازار کار، عدم دسترسی به شغل‌هایی با ساعت کاری بیشتر یا فصل غیرکاری، کمتر از ۴۴ ساعت کار کرده‌اند و برای انجام کار اضافی آماده‌اند.
به عبارتی، نزدیک به دو میلیون نفر شاغل با ساعت کاری ناقص در اقتصاد ایران وجود دارد؛ افرادی که کار دارند، اما امکان تأمین معیشت خود را ندارند و به احتمال زیاد با مشکلات جدی معیشتی دست و پنجه نرم می‌کنند.
در مقابل، بیش از ۳۸ درصد از شاغلان بیش از ۴۹ ساعت در هفته کار می‌کنند؛ تصویری از شرایط فشرده کاری در برابر دستمزدهای پایین و عدم تعادل در وضعیت بازار کار به‌روشنی از آمارهای ارائه‌شده توسط مرکز آمار ایران مشهود است.
تناقض‌ها در آمار رسمی
به گفته اقتصاد ۲۴، نخستین نظر درباره کاهش ۰.۱ درصدی نرخ بیکاری ممکن است مثبت ارزیابی شود؛ اما وقتی نرخ مشارکت اقتصادی و تعداد شاغلین نیز کاهش پیدا کرده‌اند، معنا و مفهوم این داده کاملاً دگرگون می‌شود. چنانکه باید یادآور شد که طبق تحلیل‌های اقتصاددانان، کاهش همزمان بیکاری و مشارکت به‌طور معمول نشانه‌ای از رکود در بازار کار است، نه رونق. طبق بیان یکی از کارشناسان حوزه کار، «کاهش نرخ بیکاری زمانی مثبت است که افراد در مشاغل فعال باشند، نه اینکه از جست‌وجوی کار دست بکشند.»
در حقیقت، گزارش رسمی مرکز آمار با یک تناقض آشکار روبه‌رو است: از یک طرف ادعا شده که نرخ بیکاری کاهش یافته، اما از طرف دیگر همچنین جمعیت غیرفعال و اشتغال ناقص در حال افزایش است.
این نکته به وضوح نشان می‌دهد که بحران بیکاری در حال گسترش است؛ همان جمعیتی که از آمار بیکاری کنار گذاشته می‌شوند چرا که دیگر به دنبال کار نیستند، می‌تواند نشانه‌ای از وقوع یک بحران اجتماعی باشد.
بیشتر بخوانید: شکست دستمزدها در برابر تورم در شهریور ۱۴۰۴؛ چشم‌انداز تاریک اقتصاد خانواده‌های ایرانی / فشار سنگین ۶۱ ماه متوالی تورم بالای ۳۰ درصد بر معیشت خانوارها
اکنون به این آمار نگران‌کننده، این نکته را اضافه کنید که مرکز آمار ایران در بخشی دیگر از گزارش خود به بررسی وضعیت بازار کار فارغ‌التحصیلان دانشگاه پرداخت و بر این اساس، هرچند که نرخ بیکاری جمعیت فارغ‌التحصیل آموزش عالی در تابستان امسال یک واحد درصد کاهش یافته و به ۱۰.۶ درصد رسیده، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که فارغ‌التحصیلان دانشگاهی همچنان ۴۰.۳ درصد از کل بیکاران را تشکیل می‌دهند و سهم آنان از شاغلان تنها ۲۷ درصد است.
این واقعیت به وضوح بیانگر این نکته است که کشور همزمان با بحران عدم جستجوی نیروی کار و بحران اشتغال فارغ‌التحصیلان دانشگاهی مواجه است.
پیامد‌های اجتماعی و چالش‌های پیش‌رو در افزایش نرخ بیکاری
این بحران اجتماعی بسیار جدی است و اگر روند کنونی ادامه یابد، ایران با دو چالش اساسی روبرو خواهد شد:
۱. افزایش جمعیت جوان غیرفعال که از بازار کار ناامید شده‌اند
۲. کاهش کیفیت اشتغال در قالب مشاغل غیررسمی و با دستمزد پایین.
تازه‌تر از این، نرخ بیکاری در گروه سنی جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله، به‌طور میانگین ۲.۵ برابر میانگین بیکاری کشور است؛ به‌طوری‌که بر اساس آمار تازه، این نرخ در تابستان امسال به ۱۹ درصد رسید. همچنین نرخ بیکاری در گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال با وجود کاهش ۰.۴ درصدی نسبت به تابستان گذشته، معادل ۱۴.۴ درصد است که باز هم حدود دو برابر میزان کل بیکاری کشور است.
در چنین شرایطی، کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که سیاست‌های بازار کار باید از آسان کردن راه‌های اشتغال‌زایی به سمت فعال‌سازی نیروی کار معطوف شود؛ یعنی بهبود مهارت‌های جدید، توسعه صنایع مبتنی بر دانش و تسهیل سرمایه‌گذاری در بخش‌های مولد.
در غیر این صورت، در حالی که نرخ بیکاری ممکن است همچنان در ظاهر “زیبا” به نظر برسد، اما واقعیت زندگی شاغلان و بیکاران هر روز سخت‌تر خواهد شد.
