آیا ابتکار عمان می‌تواند بخار جنگ را از میان بردارد؟

در شرایطی که تنش‌ها در منطقه رو به افزایش است، عمان پیشنهاد جدیدی را برای ایجاد یک سازوکار امنیتی میان ایران، عراق و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس مطرح کرده است. این طرح بر برقراری پیمان عدم تجاوز، کاهش وابستگی به قدرت‌های خارجی و تأمین امنیت جمعی در خلیج فارس تمرکز دارد. سؤال اصلی اینجاست که آیا ابتکار عمان می‌تواند مانع از شعله‌ور شدن دوباره بحران در منطقه شود؟ در ادامه می‌توانید گزارش «فرارو» را بخوانید:

به نقل از الجزیره، در حالی که احتمال ازسرگیری جنگ میان ایران و ایالات متحده و افزایش تنش‌های منطقه‌ای بیشتر شده، عمان پیشنهاد ایجاد پیمان عدم تجاوز میان هشت کشور ساحلی خلیج فارس را مطرح ساخته است؛ ابتکاری که هدفش گرد هم آوردن ایران، عراق و شش کشور شورای همکاری خلیج فارس در یک چارچوب مشترک برای تأمین امنیت منطقه است. این پیشنهاد بر یک اصل کلیدی پایه‌گذاری شده است: دستیابی به امنیت در خلیج فارس بدون مشارکت ایران ممکن نخواهد بود و اختلافات بین کشورهای منطقه نباید به تهدیدی برای ثبات و موجودیت یکدیگر تبدیل شود.

پیشنهاد عمان برای ایجاد پیمان عدم تجاوز در شرایطی مطرح شده که ناآرامی‌های اخیر درگیری‌های بین ایران و آمریکا و اسرائیل، دوباره نقاط ضعف ساختار امنیتی منطقه را نمایان کرده است. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، که در نتیجه این درگیری‌ها با پیامدهای حملات موشکی و پهپادی روبرو هستند، اکنون بیش از گذشته نگرانند که تنش‌های ادامه‌دار بین تهران و واشنگتن، امنیت زیرساخت‌های حیاتی، مسیرهای ترانزیت انرژی و تجارت دریایی آنها را به خطر بیندازد.

بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در سخنرانی اخیرش در دانشگاه کمبریج در بریتانیا خواستار ایجاد پیمانی برای عدم تجاوز بین تمام هشت کشور ساحلی خلیج فارس شد. او این توافق را پیش‌نیاز اساسی برای ایجاد یک ساختار امنیتی فراگیر در منطقه توصیف کرد؛ ساختاری که به‌جای وابستگی به قدرت‌های خارجی و ترتیبات امنیتی انحصاری، بر مشارکت کشورهای منطقه و پذیرش تعهدات متقابل متکی باشد.

این پیشنهاد به ریشه تاریخی برمی‌گردد؛ در نوامبر ۱۹۷۶، وزیران خارجه هشت کشور ساحلی خلیج فارس در مسقط گرد هم آمدند تا پس از خروج بریتانیا از منطقه در مورد سازوکارهای امنیت جمعی بحث کنند. آن نشست به‌عنوان تنها نقطه عطفی شناخته می‌شود که نمایندگان هر هشت کشور به‌طور مشترک در چنین چارچوبی مذاکره کرده‌اند.

اما با وقوع انقلاب اسلامی ایران، حمله شوروی به افغانستان و آغاز جنگ ایران و عراق، مسیر تحولات امنیتی منطقه به‌طور کلی دگرگون شد. تدریجاً، ترتیبات دفاعی به سمت ساختارهای محدودتر و انحصاری منحرف گشت و ایران به‌طور مؤثر از بسیاری از سازوکارهای امنیتی منطقه کنار گذاشته شد.

در طول دهه‌ها، برخی کشورهای عربی ایران را به‌عنوان تهدیدی امنیتی تلقی کرده‌اند. با این حال، واقعیت جغرافیایی خلیج فارس نشان می‌دهد که امکان شکل‌گیری یک نظام امنیتی پایدار بدون مشارکت تهران با چالش‌های جدی مواجه است. ایران تقریباً نیمی از خط ساحلی خلیج فارس را در اختیار دارد و هر ترتیبی که این کشور را نادیده بگیرد، از لحاظ ساختاری با دشواری‌های جدی مواجه خواهد شد.

از ابتکار صلح هرمز تا پیشنهاد تازه مسقط

ایده پیمان عدم تجاوز پیش‌تر نیز از سوی مسئولان ایرانی مطرح شده بود. در سال ۲۰۱۹، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه وقت ایران، در سفرش به بغداد، پیشنهاد انعقاد پیمان عدم تجاوز با کشورهای عربی منطقه را ارائه داد. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه وقت روسیه نیز از این ابتکار حمایت کرد. چند ماه بعد، حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، در مجمع عمومی سازمان ملل، ابتکار «صلح هرمز» را معرفی کرد که شامل ایجاد سازوکاری برای همکاری‌های امنیتی میان کشورهای منطقه و امضای پیمان عدم تجاوز بود.

با این حال، واکنش کشورهای عربی به این پیشنهاد غالباً بی‌تفاوت بود. نگرانی از حمایت ایران از گروه‌های مقاومت در منطقه، یکی از مهم‌ترین دلایل مخالفت با این پیشنهاد تلقی می‌شد. اما مجدد، جنگ ایران و آمریکا و اسرائیل، ضرورت چنین توافقی را در میان محافل عربی برجسته کرده است.

در ماه مه، روزنامه فایننشال تایمز گزارش داد که عربستان سعودی در حال گفتگو با ایران درباره چارچوبی برای عدم تجاوز است؛ چارچوبی که گفته می‌شد از روند هلسینکی میان آمریکا و روسیه در دوران جنگ سرد الهام گرفته شده است. همچنین وزیر دفاع قطر در ماه جاری خواستار گفتگو بین کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و ایران، با مشارکت ترکیه و پاکستان برای دستیابی به توافق عدم تجاوز شد.

در این میان، عمان به دلیل سابقه میانجیگری میان تهران و واشنگتن و میزبانی مذاکرات دو طرف در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، جایگاه خاصی برای پیشبرد این ابتکار دارد.

هرمز؛ نخستین آزمون عملی پیمان عدم تجاوز

برای رسیدن به توافقی عملی، پیشنهاد شده است مذاکرات به‌صورت مرحله‌ای صورت گیرد. در مرحله نخست، هشت کشور باید درباره حداقل منافع مشترک خود از جمله امنیت سرزمینی، فعالیت عادی بنادر، تداوم صادرات انرژی، حفاظت از غیرنظامیان و تضمین تجارت منطقه‌ای به توافق برسند. پس از آن، می‌توان اقدامات محدودتری را عملی کرد؛ مانند ایجاد خطوط ارتباط مستقیم نظامی، تدوین قواعد برخورد کشتی‌های نظامی و تجاری در دریا، اطلاع‌رسانی درباره رزمایش‌ها و برقراری ارتباط فوری پس از وقوع حملات.

تنگه هرمز می‌تواند نخستین میدان آزمایش این توافق باشد. تأمین امنیت عبور کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها، جلوگیری از برخوردهای نظامی و تعیین قواعد مشترک دریانوردی می‌تواند موضوعات اولیه مذاکرات باشد. البته اجرای هرگونه ترتیبات جدید در این آبراه بدون توافق تهران و واشنگتن دشوار خواهد بود؛ زیرا اقدامات دوران جنگ که باعث اختلال در تردد دریایی شده‌اند، باید مورد بررسی قرار گیرند. هر توافقی نیز بایستی حقوق بین‌المللی مرتبط با آزادی کشتیرانی را رعایت کند.

توافقی که قرار نیست همه جنگ‌ها را پایان دهد

پیمان پیشنهادی عمان قرار نیست به‌تنهایی تمامی منازعات خاورمیانه را حل کند. ایالات متحده و اسرائیل که در جنگ اخیر علیه ایران مشارکت داشتند، عضو این توافق نخواهند بود. همچنین بحران یمن و نقش بازیگران مختلف در آن، از جمله مسائلی هستند که حل و فصل آن از طریق یک پیمان میان کشورهای ساحلی خلیج فارس کار آسانی نخواهد بود. با اینحال، هدف اصلی چنین توافقی پایان تمامی اختلافات نیست، بلکه جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی و امنیتی به جنگ مستقیم میان کشورهای امضاکننده است.

در نهایت، پیشنهاد عمان تلاشی است برای بازتعریف مفهوم امنیت در خلیج فارس؛ امنیتی که به‌جای اتکا به صرف حضور قدرت‌های خارجی، بر مشارکت همگان در منطقه استوار باشد. اگرچه شرایط فعلی دستیابی به چنین توافقی را دشوار کرده، اما تجربه جنگ اخیر نشان داده است که تأخیر در گفتگوهای امنیتی، برای همه طرف‌ها هزینه‌های سنگینی به بار خواهد آورد. نخستین دستاورد چنین پیمانی می‌تواند ایجاد این اصل مشترک باشد که هیچ اختلافی، مجوز به خطر انداختن امنیت کشور دیگر نخواهد بود.