تأمین ۵۰۰ تن نیاز دارویی کشور؛ کشت خشخاش یا واردات؟ / ایران از زمان پهلوی، مجوز جهانی کشت خشخاش را داشته است

جواد مرشدی: در طول پنج سال گذشته، شاهد کاهش قابل ملاحظه‌ای در کشفیات مواد مخدر در کشور بوده‌ایم و حالا میزان کشفیات تریاک از سطح سالانه‌ای بیش از هزار تن در سال ۱۳۹۹ به حدود یک سوم این مقدار در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است. این کاهش در کشفیات تریاک به ویژه بر صنعت داروسازی تأثیر منفی گذاشته است؛ زیرا تریاک خام و محصولات فرعی آن، به عنوان ماده اولیه در تولید داروهایی نظیر متادون، مرفین و پتیدین استفاده می‌شوند. این داروها برای کاهش درد شدید و همچنین درمان اعتیاد کاربرد دارند.

با توجه به اینکه کشفیات تریاک در حال کاهش است، تنها دو گزینه برای تأمین ماده اولیۀ کارخانه‌های داروسازی وجود دارد؛ اولین گزینه این است که ستاد مبارزه با مواد مخدر باید مجوزی برای کشت قانونی خشخاش برای مصرف در صنعت داروسازی صادر کند، و گزینه دیگر این است که زمینه واردات این مواد اولیه از منابع بین‌المللی معتبر تسهیل گردد. در غیر این صورت، اگر این روند ادامه یابد، زنجیره تأمین این داروها با اختلال جدی مواجه خواهد شد و بیماران نیازمند با مشکلات عظیمی روبرو خواهند شد.

حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، در یک نشست خبری اخیراً به احتمال صدور مجوز کاشت و برداشت تریاک در ایران اشاره کرد و گفت که بر اساس کنوانسیون‌های بین‌المللی، ایران این امکان را برای کشت این گیاهان به منظور مصارف دارویی دارد.

علاوه بر این، رضا سپهوند، نماینده مجلس دوازدهم، نیز بر ضرورت قانونی کردن کشت خشخاش تأکید کرده و بیان کرد که این اقدام می‌تواند نیاز دارویی کشور را تأمین کرده و برای کشاورزان محروم منبع درآمدی ایجاد کند.

ضروری است که یادآوری شود بر اساس ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، کشت خشخاش برای مقاصد پزشکی و دارویی، با درخواست وزارت بهداشت و تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی و ستاد مبارزه با مواد مخدر، مجاز است. بنابراین از نظر قانونی هیچ مانعی در این زمینه وجود ندارد، اما در شرایط کنونی، کشت خشخاش به عنوان راهکار فوری محسوب نمی‌شود، زیرا فرایند استخراج تریاک طولانی و زمان‌بر است. به نظر می‌رسد که واردات این مواد راه حل سریع‌تری باشد، چرا که به محض صدور مجوز، شرکت‌های دارویی می‌توانند واردات خود را آغاز نمایند.

لازم به ذکر است که داروهای مخدر، نوعی دارو هستند که برای کاهش درد و التهابات جسمی تجویز می‌شوند. معروف‌ترین داروهای مخدر شامل کدئین، هیدروکدون، هیدرومورفون، مپریدین، مرفین، بوپرونورفین، پتیدین، ترامادول، نوسکاپین، متادون، اکسی‌کدون و نالوکسان می‌باشند که به فرم‌های مختلف، نظیر قرص، ویال‌های تزریقی یا شربت‌ها مصرف می‌شوند و برخی از این داروها در تسکین بیمار نقشی حیاتی ایفا می‌کنند.

به‌خاطر داشته باشیم که ایران از حدود ۸۰ سال پیش و با امضای پروتکل ۱۹۵۳، مجاز به کشت خشخاش و مصرف تریاک برای استفاده در صنعت دارو بوده و در راستای تعهد به این پروتکل جهانی، در دهه ۱۳۵۰ این گیاه برای مصارف دارویی در داخل کشور کشت می‌شد، اما پس از سال ۱۳۵۷، با تصویب شورای انقلاب، کشت خشخاش ممنوع گردید و ایران به‌طور داوطلبانه از حق قانونی خود برای کشت خشخاش صرف‌نظر کرد.

در آخرین اخبار، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر به برنامه‌ریزی برای کشت کنترل‌شده خشخاش اشاره کرده و اذعان داشت که داروهای مخدر فقط مختص معتادان نیستند و بیماران نیازمند به مسکن‌های قوی هم وجود دارند و نمی‌توانیم تأمین داروی ضروری را به واردات نامطمئن یا کشفیات ناپایدار وابسته کنیم. وی همچنین از طرح‌هایی برای کشت کنترل‌شده خشخاش خبر داده است، اما هیچ مصوبه رسمی در این خصوص صادر نشده است.

محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در گفتگویی با خبرگزاری خبرآنلاین به بررسی راهکارهای تهیه مخدر لازم برای صنعت دارویی کشور پرداخت.

متن کامل این گفت‌وگو در ادامه آمده است.

پس از انقلاب، به‌طور داوطلبانه کشت خشخاش متوقف شد

*چندی پیش دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، از احتمال صدور مجوز کاشت و برداشت تریاک در ایران خبر داد و گفت که طبق کنوانسیون‌های بین‌المللی، ایران اجازه کشت این گیاهان را برای مصارف دارویی دارد. آیا در حال حاضر تریاک در ایران کشت می‌شود؟

در حال حاضر، کشت خشخاش در ایران ممنوع است و به انجام نمی‌رسد و طبق گزارش‌ها، مقدار کمی کشت غیرقانونی وجود دارد که توسط دادستانی و پلیس جمع‌آوری و نابود می‌‌شوند. پیش از انقلاب، ایران از کشورهایی بود که مجوز بین‌المللی INCB برای کشت خشخاش و تولید داروهای مرتبط را داشت، اما به‌طور داوطلبانه، پس از انقلاب، این کشت متوقف شد و تأمین مواد اولیه داروهای مشتق از خشخاش عمدتاً از طریق کشفیات قاچاق انجام شده است. کشت غیرمجاز به هیچ وجه قانونی نیست و با آن بر اساس قوانین جمهوری اسلامی ایران و مقررات بین‌المللی برخورد می‌شود.

*با توجه به اینکه بر اساس ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، کشت خشخاش نیازمند درخواست وزارت بهداشت است، آیا از سوی این وزارتخانه تاکنون درخواستی در این خصوص ارائه شده است؟

بله. وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو طبق مادهٔ ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، از سال ۱۴۰۲ به‌طور رسمی دو بار درخواست کشت گونهٔ سومنیفرم اولیفرا را به ستاد مبارزه با مواد مخدر ارسال کرده‌اند، اما تاکنون نتیجه‌ عملی حاصل نشده است. هدف از این درخواست، تأمین پایدار مواد اولیه داروهای حیاتی از جمله مورفین، کدئین، اکسی‌کدون، بوپرنورفین و دیگر مسکن‌های قوی بوده است.

۵۰۰ تن تریاک خالص برای تولید دارو نیاز داریم

*چه حجمی از تریاک برای صنعت دارو مورد نیاز است و آیا حتماً باید برای آن کشت انجام شود؟

بر اساس اطلاعات منابع آگاه، سالانه حداقل ۵۰۰ تن تریاک خالص برای تولید داروهای مخدر در کشور مورد نیاز است. کاهش مستمر کشفیات قاچاق در دو یا سه سال اخیر، خطر کمبود این داروها را افزایش داده است.

*در شرایط کنونی و با توجه به نیاز ۵۰۰ تنی داروسازان به مواد مخدر، کارشناسان دو راه کشت خشخاش و یا واردات تریاک از منابع بین‌المللی را مطرح کرده‌اند؛ کدام راه را مناسب‌تر می‌دانید؟

کارشناسان به واردات امیدی ندارند، چراکه منابع جهانی آن محدود است و همچنین هزینه تمام‌شده چندین برابر خواهد بود؛ کشت این نوع شقایق خاص به‌عنوان یک استراتژی بلندمدت می‌تواند تأمین پایدارتری را فراهم کند و وابستگی به منابع خارجی را کاهش دهد و به مدیریت بهتر زنجیره تأمین کمک کند. با این حال، این کار نیازمند همسویی چند نهاد متفاوت در کشور است و این ممکن است زمان‌بر شود، که به هیچ وجه به نفع کشور نخواهد بود.

*با فرض کاشت خشخاش، کدام نهاد متولی استفاده بهینه از محصول آن خواهد بود و چه نظارتی برای جلوگیری از سوء استفاده وجود دارد؟

مدیریت کشت شقایق بر عهده وزارت جهاد کشاورزی خواهد بود و ستاد مبارزه با مواد مخدر (در همکاری با پلیس) مسئولیت نظارت امنیتی را برعهده خواهد داشت. سازمان غذا و دارو نیز نقش فنی و نظارتی بر محصول به‌دست‌آمده پس از کشت ایفا خواهد کرد؛ محصولات برداشت شده و آماده، تحت نظر سازمان غذا و دارو به شرکت‌های مجاز تولید کننده ماده اولیه تحویل داده می‌شود. ایجاد و نظارت بر زنجیره تأمین، نمونه‌برداری و آزمایشگاه‌های خلوص، صدور مجوز تولید برای مواد اولیه دارویی و محصولات نهایی و همچنین کنترل بر واردات و صادرات و گزارش‌دهی به نهادهای بین‌المللی، تمامی این مسئولیت‌ها بر عهده سازمان غذا و دارو خواهد بود.

خطر کمبود دارو با اتکا به کشفیات مخدر قاچاق

*با توجه به مصرف بالای اوپیوم در کشور که تأمین مواد مخدر آن از محل کشفیات و ۱۰ درصد واردات بوده است، در صورت عدم کاشت و واردات، وضعیت افراد نیازمند به چه صورت خواهد بود؟

اگر وضعیت کنونی یعنی اتکاء به کشفیات قاچاق به‌عنوان منبع اصلی تأمین مواد مخدر ادامه یابد، بیماران نیازمند به داروهای مخدر (از جمله بیماران صعب‌العلاج، سرطانی‌ها، موارد نیاز به تسکین درد حاد و جراحی) در معرض خطر کمبود قرار خواهند گرفت. برای جلوگیری از تهدید سلامت این افراد، باید کشت شقایق به‌عنوان راهبرد ملی که با سه سال تأخیر به انجام می‌رسد، هر چه سریع‌تر پیگیری شود و در عین حال، مدیریت دقیقی بر ذخایر و توزیع عادلانه آنها انجام شود.

*چه تضمینی وجود دارد که کشت موجب سوءاستفاده یا قاچاق نشود؟

کشت قانونی باید تحت تدابیر امنیتی و مطابق با پروتکل‌های بین‌المللی INCB انجام گیرد. کارشناسان شایان ذکر می‌کنند که گونه‌ای که قرار است طبق قانون کشت شود، هیچ گونه قابلیت استفاده عمومی ندارد و فرآیند استحصال و تبدیل آن تنها به شکل صنعتی و از طریق روش‌های چند مرحله‌ای با کمک حلال‌های مخصوص و در راکتورهای ویژه انجام می‌شود.

۲۱۲