پژوهشگران تاریخ زمین را بدون حیات شبیهسازی کردند؛ نتیجه غیرمنتظره بود

تصور کنید سیاره زمین هیچوقت میزبان حیات نمیشد؛ نه گیاهی برای تولید اکسیژن وجود داشت، نه جانوری روی خشکی پرسه میزد و نه حتی میکروبی در اعماق اقیانوسها زندگی میکرد. آیا در چنین جهانی، زمین به سیارهای سرد و مرده تبدیل میشد یا همچنان میتوانست شرایط لازم برای پیدایش حیات را حفظ کند؟
پژوهشگران در مطالعهای تازه برای پاسخ به این پرسش، نسخهای مجازی از زمین را ساختند که در آن هیچ موجود زندهای وجود ندارد. آنها با شبیهسازی پنج میلیارد سال از تاریخ سیارهمان نشان دادند که زمین حتی بدون کمک حیات نیز میتوانست دمای سطحی مناسب و آب مایع داشته باشد. یافتهها این دیدگاه رایج را که میگوید حیات نقشی ضروری در حفظ سکونتپذیری زمین دارد، به چالش میکشد.
مطالعهی جدید به بررسی یکی از پرسشهای اساسی درباره تکامل سیارهها میپردازد: آیا حیات فقط از شرایط مناسب محیطی بهره میبرد یا خودش نیز برای حفظ این شرایط ضروری است؟
نبود موجودات زنده لزوماً زمین را به سیارهای سکونتناپذیر تبدیل نمیکرد
این پرسش با فرضیه گایا ارتباط دارد؛ ایدهای که میگوید موجودات زنده با محیط فیزیکی زمین تعامل دارند و از طریق مجموعهای از فرایندها به حفظ شرایط مناسب برای حیات کمک میکنند. به بیان دیگر، حیات فقط ساکن زمین نیست؛ بلکه میتواند در تنظیم و پایداری محیط سیاره نیز نقش داشته باشد.
سامانتا گیلبرت-جانیزک، اخترزیستشناس دانشگاه واشینگتن، و همکارانش برای بررسی ایده یادشده، مدلی کامپیوتری از زمین بدون حیات توسعه دادند. این مدل اجزای اصلی سیاره، شامل هسته، گوشته، پوسته، جَو و اقیانوسها را در نظر میگرفت و انرژی دریافتی از خورشید و چرخه مواد شیمیایی میان بخشهای مختلف زمین را نیز محاسبه میکرد.
پژوهشگران ۱۹ ویژگی کلیدی سیاره، ازجمله جریان گرما، ترکیب شیمیایی اقیانوسها و دمای سطح را در این مدل بررسی کردند. سپس تکامل زمین فرضی را از حدود زمان شکلگیری آن، یعنی ۴٫۵ میلیارد سال پیش، تا ۵۰۰ میلیون سال در آینده شبیهسازی کردند.
نتایج شبیهسازی برخلاف تصور اولیه نشان داد که نبود موجودات زنده لزوماً زمین را به سیارهای سکونتناپذیر تبدیل نمیکرد. در بیشتر جنبههای بررسیشده، زمین فرضی میتوانست در طول میلیاردها سال شرایطی مشابه سیاره امروزی داشته باشد.
مهمترین تفاوت، نبود اکسیژن فراوان در جو بود. در زمین واقعی، فتوسنتز موجودات زنده، بهویژه سیانوباکتریها و گیاهان، نقش اساسی در تولید و انباشت اکسیژن جو داشته است. طبیعتاً در جهانی بدون حیات، چنین فرایندی نیز وجود نداشت.
بیشتر بخوانید
بااینحال، از دیدگاه اخترشناسی، اکسیژن شرط ضروری برای سکونتپذیر بودن یک سیاره محسوب نمیشود. معیار اصلی در تعریف متداول سکونتپذیری، امکان وجود آب مایع روی سطح سیاره است. براساس نتایج مدل، زمین بدون حیات نیز میتوانست آب مایع و دمای سطحی مناسبی را حفظ کند.
عامل مهم در حفظ این شرایط، چرخه کربنات-سیلیکات بود؛ سازوکاری زمینشناختی که به تنظیم بلندمدت اقلیم کمک میکند. در این چرخه، دیاکسیدکربن جو در اثر هوازدگی سنگهای سیلیکاتی مصرف میشود و بخشی از کربن در نهایت از طریق فرایندهای زمینشناختی و فعالیت آتشفشانی دوباره به جو بازمیگردد.
این چرخه نوعی بازخورد منفی ایجاد میکند: با افزایش دما، هوازدگی شیمیایی سنگها معمولاً سریعتر میشود و دیاکسیدکربن بیشتری از جو حذف میکند؛ در نتیجه، اثر گلخانهای کاهش مییابد و به خنک شدن سیاره کمک میکند. برعکس، کاهش دما میتواند سرعت هوازدگی را کم کند و به انباشت بیشتر دیاکسیدکربن در جو بینجامد.
براساس مدل پژوهشگران، همین سازوکار غیرزیستی بهتنهایی میتواند دمای زمین را در محدوده سکونتپذیر نگه دارد؛ حتی با وجود اینکه در طول ۴٫۵ میلیارد سال گذشته، درخشندگی خورشید حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
یافتههای پژوهش بدین معنا نیست که حیات هیچ نقشی در تنظیم اقلیم زمین ندارد یا فرضیه گایا بهکلی نادرست است. موجودات زنده در چرخههای زیستژئوشیمیایی، ترکیب جو و فرایندهای سطحی سیاره تأثیر میگذارند و ممکن است به پایداری بلندمدت محیط کمک کنند.
بااینحال، شبیهسازی جدید نشان میدهد که دستکم در مدل بررسیشده، فرایندهای غیرزیستی نیز برای حفظ شرایط سکونتپذیری کافی بودهاند. البته مدل پژوهشگران محدودیتهایی دارد و برخی فرایندها، ازجمله زمینساخت صفحهای و شیمی جو، با سادهسازیهایی در آن بازنمایی شدهاند.
فرضیه گایا میگوید موجودات زنده با محیط فیزیکی زمین تعامل دارند و از طریق مجموعهای از فرایندها به حفظ شرایط مناسب برای حیات کمک میکنند
یافتهها علاوه بر کمک به درک بهتر تاریخ زمین، میتوانند در جستوجوی حیات فرازمینی نیز کاربرد داشته باشند. دانشمندان هنگام بررسی جو سیارههای فراخورشیدی، به دنبال نشانههایی هستند که احتمال وجود حیات را نشان دهند؛ اما اگر سیارهای بدون حیات هم بتواند شرایط جوی و محیطی مشابه زمین داشته باشد، تشخیص نشانههای واقعی حیات دشوارتر میشود.
مدل جدید میتواند به اخترشناسان کمک کند میان ویژگیهایی که صرفاً از فرایندهای زمینشناختی و شیمیایی ناشی میشوند و نشانههایی که احتمالاً به فعالیت موجودات زنده ارتباط دارند، تمایز قائل شوند.
در نهایت، شاید مهمترین پیام پژوهش این باشد که سکونتپذیر بودن یک سیاره لزوماً به معنای زندهبودن آن نیست. زمین ممکن است بدون پیدایش حتی یک موجود زنده نیز میتوانست میلیاردها سال محیطی مناسب برای شکلگیری حیات داشته باشد؛ اما این بار، هیچکس وجود نداشت تا از چنین فرصت شگفتانگیزی استفاده کند.
مطالعه در نشریه The Planetary Science Journal منتشر شده است.



