بازگشت به ۱۰۰ میلیون سال پیش؛ کشف کهربایی که جان صاحبش را حفظ کرد

یک تکه کهربا با قدمت نزدیک به ۱۰۰ میلیون سال، چهره‌ای جدید از یکی از قدیمی‌ترین استراتژی‌های دفاعی خزندگان را فاش کرده است. درون این کهربای تیره، دم یک مارمولک باستانی که از بدن جدا شده، قابل مشاهده است.

براساس گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، در آغاز، این تکه کهربا چندان برای پژوهشگران جالب توجه نبود. ابعاد کوچک و کدر بودن آن، باعث می‌شد تا به نظر برسد که عکس‌العمل‌های محتویاتش بیشتر به قطعه‌ای چوب یا بخشی از اندام حشره‌ای شباهت دارد. اما زمانی که دولو فابریکانت، دانشجوی دکتری، این نمونه را به‌صورت دقیق‌تر بررسی کرد، متوجه وجود فلس‌هایی بر روی جسم محبوس در داخل کهربا شد. تحقیق‌های بعدی نشان داد که این جسم در واقع دم یک مارمولک کوچک است.

حدود دو سوم از انواع مارمولک‌ها توانایی جداسازی دم خود را در مواجهه با شکارچی دارند. هنگامی که شکارچی به دم مارمولک دستش می‌زند، این حیوان می‌تواند دم خود را از نقاط مشخصی میان مهره‌ها یا در داخل مهره‌ها قطع کند. سپس با به‌کارگیری انقباض ماهیچه‌ای خاص، رگ‌های خونی را می‌بندد تا از خون‌ریزی جلوگیری شود. برخی از گونه‌ها حتی قادرند که محل آسیب را با لایه‌ای از پوست بپوشانند.

از قابلیت جداسازی دم، برخی خویشاوندان مارمولک‌ها مثل مارها و سوسمارهای پل‌دماغی نیز برخوردارند، اما این ویژگی در خزندگان دورتر، نظیر کروکودیل‌ها و لاک‌پشت‌ها وجود ندارد. این تمایز نشان می‌دهد که احتمالاً این مکانیزم دفاعی به حداقل ۲۴۰ میلیون سال پیش برمی‌گردد.

فسیل‌های دیگری نیز یافت شده‌اند که انتهای دم آن‌ها از غضروف تشکیل شده است. ازآنجاکه دم بازسازی‌شده در مارمولک‌ها معمولاً بافت غضروفی دارد، این نمونه‌ها نمایانگر این هستند که جانور احتمالأ در طول زندگی خود دمش را از دست داده و سپس دوباره آن را رشد داده است.

با این وجود، تمام شواهد موجود پیشین به‌طور غیرمستقیم به دست آمده بودند. فسیل جدیدی که ۹۹ میلیون ساله است، برخلاف نمونه‌های قبلی، خود دم جداشده را در درون کهربا حفظ نموده است. به همین خاطر، پژوهشگران این مورد را قدیمی‌ترین مدرک مستقیم شناخته‌شده از رفتار جداسازی دم می‌دانند.

عرض این تکه کهربا تنها ۱۸ میلی‌متر است و به‌علت کدر بودن آن، مشاهده جزئیات داخلی آن چندان ساده نیست. پژوهشگران برای تجزیه و تحلیل دقیق‌تر از فناوری میکرو سی‌تی استفاده کردند که با تهیه تصاویر اشعه ایکس از زوایای مختلف، تصویری سه‌بعدی را از درون کهربا ایجاد می‌کند. این روش به تیم پژوهش امکان می‌دهد که بدون آسیب زدن به نمونه‌ی ارزشمند، ساختارهای پنهان درون آن را مورد بررسی قرار دهند.

تصاویر به‌دست‌آمده نشان‌دهنده وجود یک حلقه مشخص از بافت در اطراف محل جداسازی دم بودند. ساختار این حلقه شباهت زیادی به بافت‌های موجود در دم‌های جدا شده مارمولک‌های امروزی داشت. پژوهشگران همچنین الگوی زیگزاگی ماهیچه‌ها را شناسایی کردند که این خود حاکی از فرایند طبیعی جداسازی دم است.

دلیل جداسازی دم مارمولک باستانی هنوز نامشخص است. بر روی بخشی که حفظ شده، یک شکاف مشاهده می‌شود که ممکن است نشان‌دهنده‌ی حمله یک شکارچی باشد. ولی سناریوی دیگری نیز ممکن است وجود داشته باشد: دم مارمولک ممکن است هنگام بالا رفتن از درخت در شیره‌ی چسبنده درخت گرفتار شده و برای آزاد شدن، مجبور به جداسازی آن شده باشد. در هر دو حالت، شیره‌ی درخت در نهایت به کهربا تبدیل شده و دم کوچک مارمولک را برای نزدیک به یک قرن می‌سازد.

پژوهشگران اعلام کرده‌اند که این کهربا را در سال ۲۰۲۲ از فروشنده‌ای چینی خریداری نموده‌اند. فروشنده ادعا کرده که این قطعه کهربا در اوایل سال ۲۰۱۷ به‌دست آمده است؛ یعنی زمانی که برخی از محققان به دلیل نگرانی از تأمین مالی گروه‌های مسلح، تصمیم به محدود کردن استفاده از کهرباهای میانمار گرفته بودند. البته، پژوهشگران تأیید مستقلی برای تاریخ استخراج این کهربا ارائه نکرده‌اند و این تاریخ تنها بر اساس ادعای فروشنده معتبر است.

نتایج این تحقیق در نشریه Palaeontologia Electronica منتشر شده است.