انتقال تخلف؛ چگونه عمل یک گروه کوچک می‌تواند بر رفتار دیگران تأثیر بگذارد

تصور کنید در بزرگراهی در حال رانندگی هستید که اکثریت وسیله‌ها تقریباً به سرعت مجاز پایبند هستند. ناگهان چند راننده با سرعت بالایی از کنار شما می‌گذرد. آیا مشاهده چنین رفتارهایی باعث می‌شود که شما نیز پدال گاز را بیشتر بفشارید؟ یک مطالعه‌ی جدید نشان می‌دهد تخلفات، به‌ویژه در شرایطی که هیچ مجازاتی در کار نباشد، می‌تواند به‌صورتی مسری میان افراد گسترش یابد.

تیمی از محققان دانشگاه آمستردام تحقیق کردند که چگونه رفتار خلاف قانون یک فرد بر انتخاب‌های دیگران تأثیرگذار است. نتایج نشان می‌دهد که حتی تعدادی اندک از متخلفان می‌توانند دیگران را به نادیده گرفتن قوانین ترغیب کنند و در بعضی شرایط، رفتار یک گروه را به‌طور کلی دگرگون سازند.

لوکاس مولمن، روان‌شناس دانشگاه آمستردام و یکی از پژوهشگران این مطالعه، بر این باور است که افرادی که تخلفات شدیدی انجام می‌دهند می‌توانند تمامی محدودیت‌های نانوشته‌ای را که رفتار اعضای گروه را کنترل می‌کند، از بین ببرند.

براساس گزارش ساینس‌نیوز، پژوهشگران برای مطالعه‌ی این مسأله، آزمایشی آنلاین را با شرکت ۷۵۰ شهروند آمریکایی طراحی کردند. این آزمایش یک هفته پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۴ برگزار شد و تقریباً نیمی از شرکت‌کنندگان خود را دموکرات و نیمی دیگر جمهوری‌خواه معرفی کردند.

شرکت‌کنندگان یک انیمیشن را تماشا می‌کردند که در آن یک شهاب بر روی یک ردیف شامل ۱۰۰ مربع حرکت می‌کرد. وظیفه‌ی آن‌ها شناسایی روشن‌ترین مربع بود؛ اما در این آزمایش یک نکته‌ی حیاتی وجود داشت: هر چه مربع انتخاب‌شده به سمت راست ردیف نزدیک‌تر بود، شرکت‌کننده پول بیشتری به دست می‌آورد.

نتایج اولیه حکایت از آن داشت که تقریباً ۲۰ درصد از افراد همواره به انتخاب درست پایبند می‌ماندند و به قوانین احترام می‌گذاشتند. در مقابل، حدود همین تعداد نیز به‌طور مداوم قوانین را زیر پا می‌گذاشتند.

در مرحله‌ی بعد، پژوهشگران اطلاعاتی درباره‌ی انتخاب یکی از شرکت‌کنندگان پیشین به افراد ارائه دادند. این اطلاعات شامل میل سیاسی فرد و میزان پایبندی او به قوانین بود. هدف این کار بررسی تأثیر آگاهی از رفتار دیگران، به‌ویژه افرادی که از نظر سیاسی به شرکت‌کننده نزدیک بوده‌اند، بر تصمیمات آن‌ها بود.

نتایج این آزمایش تفاوت جالبی را در تأثیر افراد قانونمدار و قانون‌شکن نشان داد. زمانی که شرکت‌کنندگان متوجه می‌شدند فرد پیشین قوانین را رعایت کرده است، معمولاً رفتار آن‌ها به‌طور قابل توجهی تغییر نمی‌کرد. حتی وابستگی به یک حزب سیاسی مشترک نیز تأثیر چندانی بر افزایش پایبندی به قوانین نداشت. اما در صورتی که فردی با گرایش سیاسی مشابه آنها برای کسب پول بیشتر قوانین را نادیده گرفته باشد، احتمال تکرار همان رفتار به وضوح افزایش می‌یافت.

در شرایط عادی، یعنی زمانی که شرکت‌کنندگان اطلاعاتی از انتخاب‌های دیگران نداشتند، در حدود ۲۳ درصد زمان‌ها آخرین مربع سمت راست را انتخاب می‌کردند؛ گزینه‌ای که بیشترین پاداش مالی را به همراه داشت. با این حال، پس از مشاهده‌ی انتخاب گزینه‌ی مشابه توسط یکی از هم‌حزب‌هایشان، این احتمال به نزدیک ۴۰ درصد افزایش یافت. به عبارت دیگر، دیدن تخلفات دیگران می‌توانست احتمال زیر پا گذاشتن قوانین را تقریباً ۱۷ درصد افزایش دهد، در حالی که مشاهده‌ی رفتار مطابق قانون تأثیر مشابهی نداشت.

پژوهشگران همچنین دریافتند که بیشتر افراد هنگام تقلید از رفتار خلاف قانون، تخلفی معادل عمل فرد پیشین انجام می‌دهند یا از او فراتر نمی‌روند. با این حال، کمی بیشتر از چهار درصد از شرکت‌کنندگان تمایل به تشدید تخلف داشتند. این گروه کوچک به‌ویژه نظر پژوهشگران را جلب کرد.

محققان به‌منظور بررسی پیامدهای بلندمدت این گونه رفتارها، شبیه‌سازی کامپیوتری انجام دادند. آن‌ها با توجه به رفتارهای هر یک از ۷۵۰ شرکت‌کننده، نمونه‌های دیجیتال خلق کردند و به‌دنبال آن این نمونه‌ها را در گروه‌های ۱۰۰ نفری به تعامل با یکدیگر واداشتند.

البته این روند در تمامی شبیه‌سازی‌ها اتفاق نیفتاد. وقتی گروه‌ها به همان نسبتی که در آزمایش واقعی از افراد کاملاً قانون‌مدار تشکیل شده بودند، میزان کلی تخلف در سطحی متوسط باقی ماند.

این یافته‌ها نشان می‌دهد که وجود افراد پایبند به قوانین می‌تواند تا حدی مانع از افزایش رفتار‌های غیرقانونی شود، هر چند مشاهده‌ی رفتار قانونمدار به‌تنهایی تأثیر چندانی بر تغییرات تصمیمات دیگران ندارد.

محققان بر این باورند که نتایج این مطالعه می‌تواند در درک بهتر برخی رفتارهای اجتماعی نقش موثری ایفا کند؛ از رانندگانی که با دیده شدن سرعت‌های بالای دیگران، خود نیز سرعت می‌گیرند تا تجمع‌های صلح‌آمیزی که در شرایط خاص می‌تواند به رفتارهای خشونت‌آمیز منجر شود. با این حال، یک محدودیت مهم وجود دارد: آزمایش در محیطی انجام شده است که در آن شرکت‌کنندگان با عواقب واقعی تخلفات روبرو نمی‌شدند.

اوگن دیمانت، اقتصاددان رفتاری دانشگاه پنسیلوانیا که در این پژوهش مشارکت نداشته، می‌گوید این مطالعه بینش‌های ارزشمندی درباره‌ی رفتار انسان در غیاب پیامدهای منفی ارائه می‌دهد، اما دنیای واقعی بسیار پیچیده‌تر است. به‌گفته‌ی او، عواملی مانند احتمال مجازات، هنجارهای اجتماعی و انتظارات دیگران می‌توانند رفتار افراد را تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین برای درک نحوه‌ی گسترش قانون‌شکنی در جامعه، لازم است این عوامل نیز در نظر گرفته شوند.

مولمن نیز می‌پذیرد که شرایط واقعی بسیار پیچیده‌تر از آزمایش‌های انجام‌شده است، اما بر این باور است که این مطالعه سازوکار مهمی در رفتار جمعی را مشخص می‌کند: برای گسترش قانون‌شکنی در یک گروه، نیازی نیست که بیشتر اعضا از ابتدا تمایل به تخلف داشته باشند؛ گاهی تنها رفتار چند نفر و تبعیت دیگران از آن‌ها کافی است.

این پژوهش در ژورنال Proceedings of the Royal Society B منتشر شده است.