کارگردانان برجسته تئاتر نسبت به گذشته کمتر فعالیت می‌کنند
بر اساس گزارش خبرگزاری خبرآنلاین و به نقل از روابط‌عمومی خانه تئاتر، نشست تخصصی تحت عنوان «عصر کارگردان» با محوریت «بررسی دلایل کم‌کاری و کناره‌گیری کارگردانان برجسته تئاتر در سال‌های اخیر»، به همت کانون کارگردانان خانه تئاتر و با میزبانی مجید گیاهچی، در سالن استاد جوانمرد این نهاد برگزار شد. در این جلسه، اکبر زنجان‌پور، قطب‌الدین صادقی و حسین کیانی به بیان نظرات و دیدگاه‌هایشان در خصوص شرایط کارگردانی در تئاتر ایران پرداختند و موانع فعالیت هنرمندان، دشواری‌های اقتصادی و مدیریتی، وضعیت تولید و نمایش آثار و الزامات بازتعریف رابطۀ تئاتر با جامعه را مورد بررسی قرار دادند.
در ابتدای این مراسم، اسماعیل خلج با خوش‌آمدگویی به حاضران، برگزاری گردهمایی کارگردانان را به‌عنوان یک رویداد مثبت ارزیابی کرد.
اکبر زنجان‌پور: تئاتر باید بخشی از فرهنگ مردم باشد، نه صرفاً محلی برای فروش بلیت
اکبر زنجان‌پور، هنرمند با سابقه در عرصه کارگردانی و بازیگری، در این نشست از ناامیدی خود نسبت به وضعیت فعلی تئاتر ایران سخن گفت و تصریح کرد که شرایط کنونی با پتانسیل‌ها و اهمیت واقعی این هنر سازگاری ندارد. او با اشاره به بیش از ۶۰ سال تجربه‌اش در دنیای تئاتر بیان کرد: «پس از این مدت طولانی، به این نتیجه رسیده‌ام که گویی در اشتباه بوده‌ام؛ چراکه نتیجه‌ای که در انتظارش بودم، محقق نشده است.»
زنجان‌پور بر اهمیت ارتباط دوباره تئاتر با زندگی و نیازهای فرهنگی جامعه تأکید کرد و افزود که این هنر باید جزء جدا نشدنی از زندگی روزمره مردم شده و به عنوان یک نیاز فرهنگی مورد توجه قرار گیرد. از نظر او، تئاتر تنها برای شهرت، دیده‌شدن یا فروش بلیت نیست، بلکه مکان مناسبی برای خودشناسی و تعامل انسان با دیگران و طبیعت است، جایی که می‌تواند به تقویت روحیه هنرمندان و مخاطبان کمک کند.
این کارگردان همچنین بر لزوم آشنا کردن کودکان و نوجوانان با تئاتر از سنین مدرسه تأکید کرد و گسترش آموزش و فرهنگ تئاتر را عاملی مؤثر در تبدیل این هنر به یکی از الزامات فرهنگی جامعه دانست. به اعتقاد او، ایجاد یک رابطه پایدار میان جامعه و تئاتر نیاز دارد که این هنر از دوران کودکی در معرض تجربه و شناخت نسل‌های جدید قرار گیرد.
زنجان‌پور به مشکلات ساختاری تولید و اجرای آثار نمایشی به‌عنوان دلایلی برای خستگی و فرسودگی کارگردانان اشاره کرد و به محدودیت مکان‌های اجرا، دشواری برنامه‌ریزی برای تولید و عدم امکان فعالیت پیوسته برای بسیاری از هنرمندان پرداخت. به گفته وی، حتی هنرمندانی که دارای مهارت و تجربه حرفه‌ای هستند نیز در ساختار کنونی با مشکلاتی مواجه‌اند که مانع از گردآوری گروه و اجرای آثار می‌شود.
این کارگردان و بازیگر با انتقاد از تمرکز بر فرد در ساختار تولید تئاتر، بر نیاز به ایجاد گروه‌های مستقل و پایدار تأکید کرد. او پیشنهاد نمود که به‌جای آنکه تمام مراحل تولید و حمایت از تئاتر حول افراد بچرخد، گروه‌های حرفه‌ای با ترکیبی مشخص از بازیگران، کارگردانان، طراحان و دیگر اعضای گروه ایجاد شده و امکان فعالیت مداوم و برنامه‌ریزی شده فراهم شود.
در این الگو، نهادهای مسئول می‌توانند به‌جای برقراری تعامل‌های مقطعی با افراد، با گروه‌های نمایشی در تعامل قرار گیرند و بسترهای فعالیت حرفه‌ای و مستمر آنها را فراهم کنند. این رویه، نه تنها ایجاد ثبات در فرایند تولید را میسر می‌سازد، بلکه به برقراری ارتباط مؤثرتر میان هنرمندان، نهادهای حمایتی و مخاطبان کمک خواهد کرد.
زنجان‌پور همچنین بیان کرد که مسئله تئاتر را نمی‌توان تنها به نیاز به‌روزرسانی هنرمندان تقلیل داد؛ زیرا بسیاری از هنرمندان با وجود دانش و آگاهی از شرایط روز، همچنان از امکان کار و تولید اثر محروم‌اند. از این رو، حل مسائل تئاتر نیازمند بازنگری در مدیریت، شیوه‌های حمایت از تولید و ساختار فعالیت گروه‌های نمایشی است.
او در پایان تأکید کرد که بازگشت به ذات انسانی و اجتماعی این هنر ضرورت دارد و ادامه حیات تئاتر وابسته به ایجاد فرصتی برای فعالیت جمعی، تقویت ارتباط میان هنرمندان و تماشاگران و تشکیل ساختاری است که آن استعداها و تجربیات حرفه‌ای را به امکان واقعی تولید و اجرا بدل کند.
در ادامه، از تمبر کانون کارگردانان خانه تئاتر رونمایی شد.
قطب‌الدین صادقی: کارگردانان تئاتر نه ناتوان و نه تنبل‌اند؛ بلکه امکانات کار موجود نیست
قطب‌الدین صادقی، کارگردان و پژوهشگر تئاتر، در ادامه این جلسه با بیان اینکه نقص‌های یافت‌شده در کارگردانان حرفه‌ای را نمی‌توان صرفاً به عملکرد فردی آنها نسبت داد، مشکلات ساختاری، کمبود بودجه، عدم وجود زیرساخت‌های اجرایی و نبود برنامه‌ریزی بلندمدت را از عوامل اصلی محدودکننده فعالیت‌های حرفه‌ای در تئاتر ایران عنوان کرد.
صادقی در آغاز سخنانش با اشاره به وضعیت جریان‌های گوناگون تئاتر ایران، بر غلبه آثاری که سفارشی، تجاری و تفننی هستند انتقاد کرد و معتقد بود بخش زیادی از تولیدات موجود از تجربه‌گرایی عمیق در محتوا، طراحی و شیوه‌های اجرایی فاصله دارند. به‌گفته او، در این شرایط آثار جدی و دارای تفکر و خلاقیت سهمی اندک از فضای اجرایی تئاتر دارند و فرصت رشد و تداوم فعالیت برای بسیاری از هنرمندان حرفه‌ای محدود است.
این کارگردان و پژوهشگر تئاتر، به کمبود سالن‌های مناسب و توسعه‌نیافتگی زیرساخت‌های نمایشی اشاره کرد و آنها را از موانع اساسی فعالیت مستمر گروه‌های تئاتری دانست. او همچنین به محدودیت‌های دولتی و شرایط نامناسب سالن‌های خصوصی اشاره کرد و توضیح داد که نبود امکانات فنی کافی و زمان محدود برای آماده‌سازی آثار، فشار مضاعفی بر کارگردانان و گروه‌های نمایشی وارد می‌آورد.
صادقی نیز عدم تخصیص منابع مالی کافی را یکی از عوامل اصلی کاهش فعالیت‌های حرفه‌ای دانست و تأکید کرد که حمایت از تئاتر نباید به کمک‌های ناچیز و مقطعی محدود شود، بلکه نیاز به یک نظام پایدار برای تأمین مالی تولیدات نمایشی و حمایت از هنرمندان در سرتاسر کشور وجود دارد.
او در همین راستا، خواستار وجود یک برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری منسجم در مدیریت تئاتر شد و گفت که اداره این هنر نیازمند برنامه‌ای روشن برای توسعه زیرساخت‌ها، حمایت از تولید، تعیین اولویت‌های فرهنگی و ایجاد چشم‌انداز بلندمدت است. از نظر او، دعوت از کارگردانان حرفه‌ای برای تولید آثار، بدون فراهم کردن شرایط اجرایی و حمایت‌های لازم، به استمرار فعالیت آنها منجر نخواهد شد.
صادقی با اشاره به تجربیات کشورهای اروپایی در حمایت از گروه‌های نمایشی، بر لزوم بهره‌گیری از الگوهای پایدار تأمین مالی و مدیریت مؤثر تئاتر تأکید کرد. او نقش شهرداری‌ها و نهادهای عمومی در پشتیبانی از گروه‌های نمایشی و تأمین هزینه‌های تولید را یکی از راه‌های مؤثر در حفظ حیات تئاتر و ادامه فعالیت‌های هنرمندان دانست.
این هنرمند همچنین بر لزوم شکل‌گیری گروه‌های حرفه‌ای و برخوردار از حمایت مستمر تأکید کرد؛ گروه‌هایی که با یک برنامه مشخص بتوانند تولیدات پیوسته داشته و به‌جای وابستگی به حمایت‌های مقطعی، از امکان فعالیت طولانی‌مدت برخوردار باشند.
او در این نشست پیشنهاد تشکیل یک نهاد مستقل و توانا برای حمایت از تئاتر ملی را ارائه داد؛ نهادهایی که با به‌کارگیری کارگردانان برجسته و هنرمندان سرشناس، زمینه تولید و اجرای آثار باکیفیت ایرانی را فراهم آورد و به ارتقاء سطح فرهنگی و هنری تئاتر در کشور بپردازد.
صادقی همچنین بر لزوم توجه به آثار برجسته بین‌المللی تأکید کرد و گسترش افق‌های هنری و آشنایی با تجربیات نمایشی سایر کشورها را برای پویایی تئاتر ضروری دانست. به اعتقاد او، تقویت تئاتر ملی و استفاده از تجربیات بین‌المللی می‌تواند در کنار یکدیگر به ارتقاء کیفیت آثار و توسعه ظرفیت‌های هنری کشور کمک کند.
این کارگردان در ادامه، از کاهش ارتباط برخی آثار نمایشی با مشکلات اجتماعی، تاریخی و فرهنگی مردم انتقاد کرد و یادآور شد که تئاتر نمی‌تواند به صرف سرگرمی یا فعالیت تجاری تقلیل یابد. به اعتقاد او، این هنر در پیوند با جامعه معنا پیدا می‌کند و می‌تواند زمینه‌ای برای تفکر درباره مسائل انسانی و بحران‌های اجتماعی و ارتقاء سطح آگاهی و ذوق فرهنگی تماشاگران باشد.
صادقی همچنین با انتقاد از افزایش هزینه‌های تماشای تئاتر و فاصله‌گرفتن برخی آثار از نیازها و توان مالی مخاطبان، بر ضرورت حفظ پیوند میان هنرمندان و مردم تأکید کرد. او معتقد است تئاتر جدی و فکری باید امکان ارتباط با طیف وسیع‌تری از جامعه را داشته باشد و شرایط اقتصادی نباید دسترسی مردم به تجارب فرهنگی و هنری را محدود کند.
او همچنین به تجربیات اخیر خود در سنندج و همکاری با هنرمندان در شهرهای مختلف اشاره کرد و با تأکید بر ادامه فعالیت حرفه‌ای خود، مشکلات موجود را ناشی از محدودیت امکانات و موانع ساختاری دانست نه از ناتوانی یا بی‌انگیزگی هنرمندان.
صادقی در جمع‌بندی نظراتش تصریح کرد که حل مشکل کم‌کاری کارگردانان حرفه‌ای نیازمند تغییر در ساختار مدیریتی، بازنگری در تخصیص بودجه، توسعه زیرساخت‌ها و تدوین یک برنامه جامع برای آینده تئاتر است. به اعتقاد او، تا زمانی که شرایط لازم برای تولید مستمر، حمایت حرفه‌ای و مدیریتی مبتنی بر شناخت تخصصی از تئاتر فراهم نشود، نمی‌توان انتظار داشت که کارگردانان صاحب‌نظر و صاحب‌سبک از فرصتی برابر و مؤثر برای فعالیت برخوردار باشند.
حسین کیانی: تئاتری که جامعه را نبیند، از سوی جامعه نیز نادیده گرفته خواهد شد
حسین کیانی، کارگردان و نمایشنامه‌نویس، در بخشی از نشست «عصر کارگردان»، با انتقاد از تأثیرات نامناسب اقتصاد بر تولیدات نمایشی، کاهش نقش خلاق کارگردان و دور شدن تئاتر از مسائل اجتماعی، بر بازنگری در ساختار تولید و حمایت از این هنر و ارائه الگویی مطابق با شرایط فرهنگی و اجتماعی ایران تأکید کرد.
کیانی در آغاز صحبت‌هایش با مفهوم «عصر بی‌کارگردان» به تفاوت بین حضور کارگردان در فرآیند تولید و جایگاه هنری و خلاق او پرداخت. به اعتقاد این هنرمند، کارگردانی صرفاً مدیریت گروه و هماهنگی عوامل نیست، بلکه ارتباط معنا، شکل‌دادن به زیبایی‌شناسی و تبدیل متن مکتوب به اجرایی زنده، باعث خلق دنیای تازه‌ای برای تماشاگر می‌شود.
او تسلط قدرت مالی و اقتصاد ناپسند بر تئاتر را از دلایل اصلی تضعیف این جایگاه دانست و اظهار کرد که وقتی سود تهیه‌کننده، دستمزد چهره‌های مشهور و دغدغه‌های تجاری به اولویت‌های اصلی تولید تبدیل می‌شود، امکان شکل‌گیری هویت هنری مستقل برای کارگردان کاهش می‌یابد.
این کارگردان و نمایشنامه‌نویس همچنین به افزایش تئاترهای سلبریتی‌محور و تولیدات ظاهری پرزرق‌وبرق انتقاد کرد و تأکید دارد که شهرت بازیگران و جذابیت ظاهری و سالن‌های مجلل تنها نمی‌توانند کار هنری را تضمین کنند. از نگاه او، نقش کارگردان فراتر از اجرای متن است و به خلق دنیای معنایی و زیبایی‌شناسی خاص اثر بازمی‌گردد.
کیانی در توضیح این دیدگاه به تجربه‌های هنری دکتر علی رفیعی و دکتر قطب‌الدین صادقی اشاره کرد و بهره‌گیری از نقاشی، نگاره‌های ایرانی و دیگر ظرفیت‌های هنرهای تجسمی و میراث فرهنگی را از مسیرهای شکل‌گیری زبان بصری و میزانسن در تئاتر قلمداد کرد. او بر این نکته تأکید دارد که هویت خلاق کارگردان می‌تواند در نحوه تعامل با متن، طراحی جهان بصری و به کارگیری عناصر فرهنگی و هنری شکل گیرد.
تئاتر بدون مسئله؛ یک آسیب جدی برای هنر نمایش
کیانی در بخش دیگری از سخنانش، بر نیاز به تفکر و مسئله‌مندی در تئاتر تأکید کرده و «تئاتر بدون مسئله» را یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های این هنر تلقی کرد. او با اشاره به نظرات نسبت داده‌شده به زنده‌یاد دکتر غلامحسین ساعدی، یادآور شد که تئاتر با طرح پرسش‌های انسانی و اجتماعی به وجود می‌آید و هدف آن فقط سرگرم کردن مخاطب نیست، بلکه باید او را به تفکر و مواجهه با واقعیت‌های اجتماعی دعوت کند.
به عقیده او، زمانی که نیازهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی از آثار نمایشی حذف می‌شوند، ممکن است فرم‌های اجرایی همچنان جذابیت بصری داشته باشند، اما این جذابیت لزوماً به تولید فکر و معنا نمی‌انجامد.
کیانی همچنین از مفهوم «سانسور اقتصادی» یاد کرده و آن را عامل پنهان محدود شدن امکان طرح مسائل اصلی در تئاتر معرفی کرد؛ عاملی که می‌تواند به همراه محدودیت‌های فرهنگی، مسیر تولید را به سمت آثاری با ریسک کمتر و دور از پرسش‌های کلیدی جامعه سوق دهد. از این حیث، مناسبات اقتصادی نه‌تنها بر امکان تولید و اجرای آثار بلکه بر انتخاب موضوعات و مسائلی که در تئاتر مجاز به طرح آنها هستند، تأثیرگذار است.
ضرورت بازتعریف رابطه تئاتر و جامعه
این هنرمند فاصله‌گیری تئاتر از زندگی واقعی مردم را یکی از چالش‌های بنیادی این هنر دانسته و بر این نکته تأکید کرد که تئاتر نمی‌تواند در جهانی جدا از تجربیات، دغدغه‌ها و تنش‌های اجتماعی ادامه حیات دهد. به اعتقاد او، تماشاگر یکی از ارکان اصلی پویایی تئاتر است و این هنر زمانی می‌تواند جایگاه خود را در جامعه به‌دست آورد که واقعیت‌های زندگی مردم را به رسمیت بشناسد.
کیانی با یادآوری تجارب اجرای تئاتر برای کارگران معدن، بر اهمیت مخاطب در روح بخشیدن به اجرا تأکید کرد و خاطرنشان کرد که ارتباط زنده میان صحنه و تماشاگر بخشی تفکیک‌ناپذیر از ذات هنر نمایش است. وی اظهار داشت: «تئاتری که از جامعه غافل باشد، جامعه ما را نیز نادیده خواهد گرفت.»
به باور او، تمرکز بر جامعه نه تنها به معنای انتخاب موضوعات اجتماعی در نمایشنامه نیست، بلکه شامل شناخت تجربه واقعی مردم و ایجاد ارتباط حقیقی بین اثر نمایشی و مخاطب است. چنین ارتباطی می‌تواند به بازگشت تئاتر به مقام فرهنگی و اجتماعی‌اش یاری رساند و راه را برای تعامل مؤثرتر مخاطبان با آثار نمایشی هموار کند.
از انتظار برای حمایت دولت تا ضرورت طراحی الگویی مستقل
کیانی با طرح پرسش درباره راهبرد بلندمدت تئاتر ایران برای آینده، بر لزوم ترک دائمی انتظار از نهادهای دولتی و بررسی دوباره الگوهای توسعه این هنر تأکید کرد. او اذعان داشت که تجربیات کشورهای دیگر بدون توجه به تفاوت‌های فرهنگی و ساختاری نمی‌توانند به‌تنهایی راه‌حل بحران تئاتر ایران باشند و لازم است الگویی متناسب با شرایط داخلی طراحی گردد.
او به این نکته نیز تأکید کرد که مشکلات تئاتر را نمی‌توان صرفاً به ذات عملکرد نهادهای دولتی یا موانع نظارتی و مالی نسبت داد. از نظر این هنرمند، بخشی از وضعیت موجود ریشه در کاستی‌های داخلی جامعه تئاتر، کم‌کاری و لزوم بازنگری در شیوه‌های فعالیت حرفه‌ای دارد.
کیانی، آسیب‌شناسی دقیق وضعیت تئاتر، شناخت عمیق‌تر جامعه، بازتعریف نسبت هنر نمایش با فرهنگ ملی و تقویت توانایی مفهوم‌سازی را از الزامات اساسی این حوزه برشمرد. او با اشاره به اهمیت بازتولید فرهنگ ملی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های تاریخی و اسطوره‌ای کشور، بر لزوم طراحی رویکردی تازه برای رویارویی تئاتر با مسائل امروزی تأکید کرد.
این کارگردان و نمایشنامه‌نویس در پایان با دعوت به بازنگری هم‌زمان در عوامل بیرونی و درونی بحران تئاتر، خاطرنشان کرد که آینده این هنر بستگی به طرح‌ریزی راهکارهای نو، تقویت ارتباط آن با جامعه و ایجاد امکان فعالیت مؤثر برای نسل جوان هنرمند دارد.
ضرورت بازنگری در ساختار مدیریت و حمایت از تئاتر
نظرات و دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست تخصصی «عصر کارگردان» نشان‌دهنده این واقعیت است که موضوع کم‌کاری و کناره‌گیری کارگردانان حرفه‌ای را نمی‌توان با یک عامل واحد مورد بررسی قرار داد. محدودیت‌های موجود در سالن‌ها و امکانات فنی، کمبود بودجه، فقدان نظام پایدار برای حمایت از تولید، عدم برنامه‌ریزی بلندمدت، غلبه مناسبات تجاری، تضعیف جایگاه خلاق کارگردان و فاصله‌گیری بخشی از آثار نمایشی از مسائل اجتماعی، از جمله محورهایی بود که همگی در بیانات این هنرمندان به‌ویژه تأکید شد.
در کنار این مباحث، اهمیت ایجاد گروه‌های مستقل و حرفه‌ای، تسهیل فعالیت مستمر برای هنرمندان، تقویت پیوند تئاتر با زندگی عموم مردم، توسعه آموزش تئاتر از سنین کودکی، توجه به فرهنگ و میراث ملی و استفاده از تجربیات بین‌المللی به‌عنوان راهکارهایی برای بهبود وضعیت این هنر مطرح شد.
نظرات ارائه‌شده در این جلسه ضرورت نگرشی جامع به آینده تئاتر ایران را مورد تأکید قرار داد؛ نگاهی که در آن، حمایت مالی با توسعه زیرساخت‌ها، مدیریت تخصصی با برنامه‌ریزی بلندمدت و تولید حرفه‌ای با توجه به نیازهای فرهنگی و اجتماعی مرتبط باشد. بنابراین، تحقق امکان واقعی برای تولید و اجرای آثار نمایشی، مستلزم بازنگری هم‌زمان در ساختارهای مدیریتی، اقتصادی و حرفه‌ای تئاتر است.
نشست تخصصی «عصر کارگردان» با هدف کالبدشکافی دلایل کم‌کاری و کناره‌گیری کارگردانان حرفه‌ای تئاتر در سال‌های اخیر و گفت‌وگو درباره زمینه‌ها و موانع فعالیت هنرمندان به همت کانون کارگردانان خانه تئاتر و با میزبانی دکتر مجید گیاهچی در سالن استاد جوانمرد این نهاد برگزار گردید.
حاضران و عوامل اجرایی نشست
در این همایش، به جز سخنرانان، گروهی از هنرمندان و فعالان حاضر در عرصه تئاتر نیز حضور داشتند.
علاوه بر این، در ادامه اعضای کانون کارگردانان نکات و موضوعات مرتبط با کم‌کاری کارگردانان را مطرح کردند.
برگزاری این برنامه بر عهده مجید گیاهچی بود و همچنین در آغاز، مازیار لرستانی به گفت‌وگوی با اکبر زنجان‌پور نشست.
در این برنامه اکبر زنجان‌پور، قطب‌الدین صادقی و حسین کیانی به‌عنوان سخنران و مجید گیاهچی به‌عنوان مجری حضور داشتند. دیگر حاضران شامل ایرج راد، محمدرضا خاکی، بهرام ابراهیمی، مجید مظفری، شهره سلطانی، رضا فیاضی، مجید جعفری، محسن حاج‌یوسفی، ایرج افشاری‌اصل، علیرضا درویش‌نژاد، محسن حسینی، کوروش نریمانی، بابک والی، مهرداد ضیایی، ناصر آویژه، مهدی قلعه، کرامت رودساز، مهدی شمسایی و غلامحسین لطفی بودند که از حاضران این نشست به‌شمار می‌آمدند.
علاوه بر این، علیرضا گیلوری مدیرعامل خانه تئاتر به همراه اعضای هیات‌مدیره کانون کارگردانان خانه تئاتر شامل اسماعیل خلج، مجید کریمی، مازیار لرستانی، هادی عامل، حسین پرستار، غلامرضا عربی، کهبد تاراج و میثم عبدی، به همراه ساسان شکوریان، بازرس کانون، و سارا دشتی، منشی کانون نیز از دیگر حاضران این نشست بودند.
۲۴۲۲۴۳
