دلایل عدم برخورد هواپیماها در آسمان چیست؟

در هر روز، هزاران هواپیما در آسمان‌های مختلف جهان جابه‌جا می‌شوند؛ برخی در مسیرهای طولانی بین‌قاره‌ای پرواز می‌کنند و دیگرانی به فرودگاه‌های پر شلوغ نزدیک می‌شوند. با وجود این ترافیک گسترده، برخورد هواپیماها با یکدیگر به طرز شگفت‌انگیزی نادر است. این واقعیت تنها به فاصله‌ی زیادی که بین پروازها وجود دارد برنمی‌گردد؛ در واقع، یک سامانه پیچیده و چندلایه از قوانین، فناوری‌ها و تصمیمات انسانی به حفظ ایمنی پروازها کمک می‌کند.

در این زمینه، مهم‌ترین نقش بر عهده کنترل ترافیک هوایی (ATC) است. کنترل‌کنندگان با استفاده از اطلاعات پرواز، رادار و سیستم‌های نظارتی دیگر، موقعیت و فعالیت هواپیماها را ارزیابی کرده و با در نظر گرفتن ارتفاع و مسیر مناسب و صدور دستورهایی از قبیل تغییر مسیر، کاهش سرعت، صعود یا کاهش ارتفاع، فاصله‌ی ایمن بین پروازها را تضمین می‌کنند. علاوه بر این، در زمان عبور هواپیما از حوزه‌ی مسئولیت یک مرکز کنترل به مرکز دیگر، هماهنگی بین این مراکز نیز بسیار حائز اهمیت است.

در فضایی که به نام RVSM شناخته می‌شود، هواپیماهای مجاز می‌توانند در ارتفاع‌های بین ۲۹۰ تا ۴۱۰، با فاصله یک هزار پا از یکدیگر پرواز کنند. این استاندارد فرصت بهتری برای بهره‌وری از فضای آسمان فراهم می‌کند؛ در صورتی که هواپیماها تأییدیه لازم را نداشته باشند، ممکن است احتیاج به فاصله‌گذاری بیشتری باشد.

جداسازی در ابعاد عمودی به تنهایی انجام نمی‌شود. کنترل‌کنندگان با تعیین مسیرهای متفاوت و حفظ فاصله‌ی افقی نیز جلوی نزدیک شدن خطرناک هواپیماها را می‌گیرند. حداقل فاصله‌ی مجاز به پارامترهایی مانند نوع فضای هوایی، تجهیزات نظارتی و مقررات مرتبط بستگی دارد؛ از این رو نمی‌توان یک عدد ثابت برای تمامی پروازهای بین‌المللی تعیین کرد.

امنیت پرواز تنها به عهده کنترلرهای زمین نیست. هواپیماهای مسافربری به یک سیستم به نام TCAS مجهز شده‌اند که به آن‌ها امکان می‌دهد تا با استفاده از پاسخ‌های ترانسپوندرهای خود، هواپیماهای اطراف را شناسایی کرده و احتمال برخورد را ارزیابی کنند.

موضوع مهم این است که TCAS به طور مستقل از سامانه‌های کنترل زمینی عمل کرده و بنابراین اگر جداسازی معمول دچار نقصان شود، این سیستم یک لایه حفاظتی دیگر فراهم می‌آورد. اما این سامانه نیز محدودیت‌هایی دارد: برای شناسایی هواپیماهای اطراف به فعال بودن ترانسپوندر نیاز دارد و خلبانان موظف هستند که هشدارها را به موقع و به شیوه‌ای صحیح اجرا کنند.

بله، اما فقط توجه کردن به بیرون از کابین روش مؤثری برای جلوگیری از برخورد نیست. در شرایط خاص، به ویژه در پروازهای دیداری، خلبانان باید به ترافیک اطراف خود دقت کنند و از تصادف با سایر هواپیماها پیشگیری کنند. با این حال، در پروازهای معمول مسافربری، بخش قابل توجهی از مسئولیت جداسازی بر دوش کنترل ترافیک هوایی و سامانه‌های نظارتی خواهد بود.

رادار تنها فناوری در این زمینه نیست. ترانسپوندرها اطلاعاتی از قبیل هویت هواپیما و در صورت وجود، ارتفاع آن را ارسال می‌کنند. سیستم ADS-B نیز می‌تواند اطلاعات موقعیت و حرکت هواپیما را با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و تجهیزات هواپیما منتشر کند تا سایر سامانه‌های زمینی یا هواپیماهای دیگر از وضعیت آن مطلع شوند.

به علاوه، همه‌ی پروازها در هر نقطه از دنیا به یک شکل تحت کنترل ترافیک هوایی قرار نمی‌گیرند. در برخی فضاهای هوایی، به ویژه برای پروازهای دیداری خاص، مسئولیت حفظ فاصله و آگاهی از ترافیک میان خلبان و کنترلرها به طور متفاوتی تقسیم می‌شود. به همین خاطر، قوانین و تجهیزات مورد نیاز به نوع پرواز و فضای هوایی خاص وابسته است.

با وجود تمام این لایه‌های حفاظتی، امکان بروز خطای انسانی، نقص‌های فنی یا اختلال در اجرای دستورها کاملًا وجود دارد. اگر چند عامل به طور همزمان دچار اشکال شوند یا اطلاعات نادرستی منتقل گردد، احتمال عدم حفظ جداسازی لازم وجود دارد. به همین جهت، صنعت هوانوردی به جز کنترل ترافیک، از سیستم‌های هشدار مستقل، آموزش منظم خلبانان، تأسیس استانداردهای عملیاتی و پیگیری مداوم حوادث هم بهره می‌برد.

بنابر این، پاسخ کوتاه به این سؤال این است که هواپیماها در آسمان به ندرت با یکدیگر برخورد می‌کنند، زیرا مسیر، ارتفاع و فاصله‌ی آن‌ها تحت کنترل قوانین مشخص و سیستم‌های نظارتی قرار دارد و در کنار کنترل‌های زمینی، سامانه‌های داخل هواپیما نیز با دقت به بررسی خطرات برخورد می‌پردازند. ایمنی پرواز نتیجه‌ای نیست که صرفاً به یک فناوری وابسته باشد؛ بلکه شامل همکاری چندین لایه حفاظتی است که به طور مؤثر برای جبران خطاهای احتمالی یکدیگر طراحی شده‌اند.