راز غم فیل؛ چرا اجساد نوزادان فوت شده را به دوش می‌کشد؟

در سپتامبر سال ۲۰۲۵، فدریکو ورونزی، عکاس حیات‌وحش، در حین پیگیری یک گله از فیل‌ها در بستر یک رودخانه خشک در بیابان نامیبیا به صحنه‌ای غم‌انگیز برخورد کرد. یک فیل ماده به آرامی جسد نوزادی را با خرطومش حمل می‌کرد؛ پاهای کوچکش به دور خرطومش پیچیده و بدن بی‌جان آن در هوا معلق بود.

ورونزی به مدت چند ساعت گله را زیر نظر داشت و مشاهده کرد که فیل ماده بارها جسد نوزاد را به زمین می‌گذارد تا از آب بنوشد یا غذایی بخورد و سپس دوباره آن را برمی‌دارد و به مسیر خود ادامه می‌دهد. یکی از تصاویری که او از این نمایش ضبط کرد، جایزه اصلی مسابقه عکاسی حیات‌وحش سال ۲۰۲۶ را که توسط موزه تاریخ طبیعی لندن برگزار می‌شود، کسب کرد.

با این حال، نکته‌ای شگفت‌انگیز و غم‌انگیز این وقایع بعداً فاش شد: نوزاد مرده، فرزند خود این فیل ماده نبود.

کریستین وینتر، مدیر برنامه حفاظت در سازمان غیرانتفاعی کمک به روابط انسان و فیل (EHRA)، توضیح می‌دهد که این فیل ماده ۱۴ ساله است و دو سال پیش نوزاد خود را از دست داده است. از آن زمان، او چهار بار مشاهده شده است که جسد نوزادان مرده فیل‌های دیگر را حمل می‌کند. به گفته وینتر، این رفتار برای نخستین بار در میان فیل‌های این ناحیه ثبت شده است.

این مشاهده سوالی جدی را به وجود می‌آورد: چرا فیلی که مدت‌ها پیش نوزادش را از دست داده، هنوز به نوزادان مرده دیگر واکنش نشان می‌دهد؟

پژوهشگران هنوز جواب قاطعی برای این سوال ندارند، اما چندین توضیح ممکن ارائه شده است. یکی از فرضیه‌ها این است که حمل جسد نشانه‌ای از پردازش عاطفی باشد و فیل ماده با این عمل سعی کند با تنهایی ناشی از فقدانش کنار بیاید. احتمال دیگری هم وجود دارد که مرگ نوزادان دیگر، واکنشی به تجربه خود او از دست دادن فرزندش را در او برانگیزد.

البته ممکن است توضیح ساده‌تری نیز وجود داشته باشد: شاید فیل ماده، بخواهد از جسد نوزاد در برابر شکارچیان محافظت کند. بنابراین، هرچند این رفتار متناسب با احساسات سوگ ‌آور است، اما نمی‌توان با قطعیت گفت که انگیزه یا عواطف دقیق این حیوان چیست.

ورونزی بر این باور است که شناخت گذشته این فیل به تصویرش عمق جدیدی می‌دهد. او می‌گوید مشاهده رفتار این حیوان پس از تجربۀ فقدان فرزندش نشان می‌دهد که زندگی عاطفی فیل‌ها احتمالا بسیار پیچیده‌تر از تصورات رایج است.

رفتار این فیل ماده تنها نمونه‌ای از واکنش فیل‌ها به مرگ دیگر فیل‌ها نیست. پژوهشگران قبلاً رفتارهایی را شناسایی کرده‌اند که به نوعی نشان‌دهنده سوگواری است، از جمله لمس استخوان‌های فیل‌های مرده و ماندن در کنار بقایای آنها به مدت طولانی.

مشاهده‌های دیگر نشان داده‌اند که فیل‌ها گاهی به محل‌های بقایای اعضای خانواده یا حتی فیل‌های غریبه باز می‌گردند و استخوان‌ها را لمس کرده و به مدت طولانی در کنار آن‌ها می‌ایستند.

این نوع رفتارها نشان می‌دهد که مرگ همنوعان برای فیل‌ها تنها یک کنجکاوی ساده نیست و حاکی از واکنش‌هایی عمیق‌تر و احساسی‌تر است. با این حال، هنوز در حال بررسی این موضوع هستیم که این واکنش‌ها تا چه حد به تجارب سوگ انسانی شباهت دارند.

عکس ورونزی علاوه بر جلب توجه به عواطف فیل‌ها، نگرانی‌ها درباره وضعیت بحرانی جمعیت ناچیز فیل‌های بیابانی نامیبیا را نیز نمایان می‌کند.

حدود ۱۵۰ فیل در امتداد بستر پنج رودخانه در بیابان نامیب زندگی می‌کنند. این موجودات برای یافتن آب و غذا مسافت‌های بلندی را طی می‌کنند و با استفاده از تجربیات آموخته‌شده، به شرایط خشک و دشوار محیط سازگار شده‌اند.

فیل‌های بیابانی یک گونه جداگانه نیستند، بلکه جمعیتی از فیل‌ها با شیوه زندگی خاص و متفاوتی هستند. به گفته وینتر، همین دانش رفتاری برای بقای آنها حیاتی است و از دست دادن آن به آسانی امکان‌پذیر نیست.

در دو دهه اخیر، جمعیت این فیل‌ها به طور قابل توجهی کاهش یافته است. خشکسالی‌های مکرر و تنش‌های موجود با انسان‌ها، به خصوص در مورد منابع آب، از عوامل عمده تهدیدکننده آنها به حساب می‌آید. فیل‌ها گاهی برای دسترسی به آب وارد مزارع می‌شوند و به تأسیسات و تجهیزات آسیب می‌زنند؛ این عمل منجر به تنش‌های بیشتر بین جوامع محلی و حیات وحش می‌شود.

یکی از مشکلات نگران‌کننده این جمعیت، مرگ و میر بالا در بین نوزادان است. بر اساس گفته‌های وینتر، از میان ۱۶ نوزادی که از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۲ متولد شده‌اند، تنها دو نوزاد زنده مانده‌اند.

تحقیقات نشان می‌دهد که برخی نوزادان به خاطر زودرس بودن در معرض خطر مرگ قرار می‌گیرند. وزن نوزادان مرده‌ای که گروه حفاظتی شناسایی کرده، معمولاً بین ۶۰ تا ۶۵ کیلوگرم بوده در حالی که نوزادان سالم به طور معمول هنگام تولد بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلوگرم وزن دارند.

یکی از دلایل ممکن در این مورد، استرس مزمن ناشی از درگیری با انسان‌هاست. تحقیقات قبلی نشان داده‌اند که فیل‌ها ممکن است به علائم مشابه اختلال استرس پس از سانحه در پی تجربیات آسیب‌زا دچار شوند.

سازمان EHRA در همکاری با دانیلا چاسید، پژوهشگر دانشگاه ایندیانا، تحقیقی را آغاز کرده است به‌منظور بررسی تأثیر استرس مزمن و دیگر عوامل محیطی بر سلامتی فیل‌های بیابانی. در این مطالعه که تا سال ۲۰۲۸ ادامه خواهد داشت، نمونه‌های مدفوع فیل‌ها برای شناسایی هورمون‌های مرتبط با استرس و عملکرد تیروئید و همچنین شناسایی آلودگی‌هایی مانند فلزات سنگین و مواد شیمیایی پایدار PFAS جمع‌آوری می‌شوند.

هنوز مشخص نیست کدام عوامل به مرگ و میر بالای نوزادان کمک می‌کنند، اما نتایج می‌توانند به شناسایی بهتر تهدیداتی که این جمعیت محدود را تهدید می‌کند، کمک کنند.

برای ورونزی، تصویری که از فیل ماده‌ای که جسد نوزاد دیگری را حمل می‌کرد، به یادآوری این نکته است که حفاظت از حیات‌وحش باید تنها به پیشگیری از انقراض گونه‌ها محدود نشود. او امیدوار است که عکسش توجه عموم را به زندگی و رفاه هر فیل، به‌عنوان موجودی مستقل با روابط اجتماعی و عواطف پیچیده جلب کند.

ورونزی امیدوار است که آثارش به گشودن دریچه‌ای به عالم درونی فیل‌ها یاری رساند و بخش کوچکی از عمق احساسات این موجودات را برای ما نمایان کند.