نگرانی در برابر این موقعیت، سمّی خطرناک است؛ نباید از تلاش دست بکشیم

سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، امروز یکشنبه ۱۹ بهمن ماه در نشست تخصصی «کنگره سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، که با حضور کمال خرازی و علی اکبر صالحی، وزرای خارجه اسبق، برگزار گردید، به سؤالی در خصوص چشم‌انداز درگیری‌های فعلی نظام بین‌الملل و لزوم عبور از این وضعیت پاسخ داد. او اظهار داشت: با یک پدیده جدید روبرو هستیم که اصول و قواعد بین‌الملل و حقوق مربوطه را به چالش کشیده است. این پدیده همان نظریه «صلح از طریق زور» است که رئیس‌جمهور آمریکا با آغاز ریاست‌جمهوری خود آن را مطرح کرد.

آمریکا در پی «صلح از طریق زور» است، نه صلحی عادلانه

عراقچی افزود: این نظریه گرچه جدید نیست و قبل از این نیز در عرصه روابط بین‌الملل مطرح بود، اما مدت‌ها مورد غفلت واقع شده بود. نزدیک به هشت دهه است که کشورهای مختلف تلاش می‌کنند تا نظم بین‌الملل را بر پایه قوانین استوار سازند. نهادها، سازمان‌ها و هنجارهای بین‌المللی در همین راستا شکل گرفته‌اند. اما حالا ما با قدرتی مواجهیم که اعلام می‌کند همه چیز باید بر پایه زور برقرار باشد؛ صلحی که من می‌خواهم، نه صلحی که عادلانه برای دیگر کشورها باشد. وقتی به گفته او صلح از طریق زور مطرح می‌شود، به معنای این است که اهداف خود را با استفاده از زور تحقق می‌بخشند.

رئیس دستگاه دیپلماسی ادامه داد: این رویکرد به‌صراحت در عمل مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ هر کجا بخواهد تهاجم می‌کند، هر رئیس‌جمهور کشوری را که اراده کند، تحت فشار قرار می‌دهد تا اهداف خود را دنبال کند، به دیگران فشار می‌آورد تا جزایر و مناطق را به او دهند و حتی نام مناطق را تغییر دهند. البته سیاست آمریکا همیشه به همین شکل بوده است؛ به‌دست آوردن اهداف با زور. اما پیشتر، این کشور سعی می‌کرد تا حدی پروژه‌های خود را با پوشش حقوق بین‌الملل و قوانین توجیه کند.

عراقچی خاطرنشان کرد: پیش‌ازاین، آمریکا برای هر اقدام نظامی خود ابتدا به شورای امنیت مراجعه می‌کرد تا قطعنامه‌ای به‌دست آورد و به‌نوعی مجوز اقدامش را دریافت کند، یا ائتلافی با مشارکت کشورهای دیگر تشکیل می‌داد تا به اقدام خود مشروعیت بخشند؛ مانند حمله به عراق که ائتلافی از حدود ۴۶ یا ۴۷ کشور تشکیل شد تا استفاده از این اقدام به‌عنوان یک کنش مشروع بین‌المللی توجیه شود. اما رئیس‌جمهور کنونی آمریکا این روش‌ها را رد کرده و آن‌ها را به تمسخر می‌گیرد و می‌گوید که این بازی‌ها دیگر وجود ندارد؛ ما قدرت داریم و باید آنچه می‌خواهیم، محقق شود.

راهی جز قدرت‌گیری نیست؛ در غیر این صورت، مورد اجحاف قرار خواهید گرفت

وزیر امور خارجه اظهار داشت: این وضعیت به معنای بازگشت به قانون جنگل است؛ جایی که قوی‌ترها اراده خود را به دیگران تحمیل می‌کنند. در قانون جنگل، جای طبیعی ضعیفان نیست و فقط قوی‌ها باقی می‌مانند. بنابراین، چاره‌ای جز تقویت خود نداریم؛ اگر ضعیف باشید، ممکن است زیر پا گذاشته شوید. این نکته اساسی قانون جنگل و معادله «صلح از طریق زور» است؛ اگر قدرت نداشته باشید، صلح مورد نظر به شما تحمیل می‌شود.

عراقچی افزود: لذا، برای ما قوی‌تر شدن یک ضرورت است و یکی از ملاک‌های قدرت، توانایی در برابر فشارها و وقایع است. اگر ناوگان نظامی حول شما مستقر شود و شما بلافاصله به آن‌ها پیشنهاد بدهید که چه می‌خواهید تا انجام دهم، این نشان‌دهنده پایان کار است و بعداً نیز تعیین‌ کننده نیست که این عقب‌نشینی تا چه زمانی ادامه یابد.

ترس در این شرایط، سم مهلک است

وزیر خارجه ادامه داد: این تجدید نظر به سیاست‌های استعماری سابق است. اما اگر بتوانید به ایستادگی ادامه دهید، بر مواضع خود ثابت‌قدم بمانید و نترسید – و منظور از نترسیدن، ارتکاب به اقدامات غیرعقلانی نیست – قطعاً به تدبیر، خرد و دیپلماسی نیاز داریم؛ دیپلماسی هوشمندانه در این وضعیت ضروری است و ان‌شاءالله از این ابزار استفاده خواهیم کرد. اما ترس در این شرایط، به‌نظر من، سم مهلک است. اگر ترس داشته باشید و تن به عقب‌نشینی دهید، به‌نحوی که برخی به تنازل دعوت می‌کنند، این تنازل پایانی ندارد.

اگر یک قدم عقب‌نشینی کنید، دیگر مشخص نیست این عقب‌نشینی تا کجا ادامه خواهد داشت

عراقچی در پایان گفت: از این رو، اگر بخواهید به من بگویید که بزرگ‌ترین چالش امروز ما چیست، پاسخ من چالش «ایستادگی» است. این ایستادگی نه تنها به نیروهای مسلح بستگی دارد بلکه به دولت و ظرفیت نهادها و مجموعه‌هایی که مسئول تأمین اقتصادی و معیشتی کشور هستند نیز مربوط می‌شود، و همچنین به دیپلماسی که باید پرچم جمهوری اسلامی را در جهان به اهتزاز درآورد، از مواضع کشور دفاع کند و به حقوق مردم ایران توجه داشته باشد. اگر یک قدم عقب‌نشینی صورت گیرد، دیگر مشخص نیست این عقب‌نشینی تا چه‌ اندازه پیش خواهد رفت. به‌نظر من، بزرگ‌ترین چالش پیش روی ما همین است و با هدایت مدبرانه مقام معظم رهبری و کوشش دولت و آقای پزشکیان، که شخصاً به این رویکرد پایبند است، و با انجام وظایف در وزارت امور خارجه، امیدوارم که این دوران را با قدرت پشت سر خواهیم گذاشت.

در مسأله هسته‌ای، در عرصه دیپلماسی چه اقداماتی را باید انجام می‌دادیم که به انجام نرسانیدیم؟

وزیر امور خارجه در پاسخ به این پرسش که چرا دشمنی افراطی ایران با غرب و آمریکا وجود دارد گفت: سؤال اساسی این است که دشمنی افراطی آمریکا با ما چیست. این مسأله باید مورد توجه قرار گیرد. در خصوص موضوع هسته‌ای چه اقداماتی می‌توانستیم انجام دهیم که در عمل انجام ندادیم؟ مگر ما مذاکره مستقیم نکردیم؟ ما نزدیک به دو سال و نیم مذاکرات مستقیم را با آن‌ها دنبال کردیم؛ شب و روز در حال گفت‌وگو بودیم. در چندین مورد، مذاکرات ما با آمریکایی‌ها تا صبح ادامه یافت. تمامی این گفتگوها و تلاش‌ها در نهایت به توافقی به نام برجام منجر شد. کل دنیا از این توافق استقبال کرد و ما اجرای آن آغاز کردیم، اما آمریکا از آن خارج شد. آیا این تقصیر ما بود؟

طرف مقابل در میانه مذاکرات به ما حمله کرد

وی ادامه داد: در سال جاری، علی‌رغم همه مشکلاتی که به وجود آمد، باز هم وارد مذاکره شدیم و در میانه همین مذاکرات مورد حمله قرار گرفتیم. آیا این تقصیر ما بوده است؟ آیا مذاکره غیرمستقیم موجب این مشکلات شد و آیا باید مذاکره مستقیم انجام می‌دادیم؟ علت دشمنی شدید آمریکا با ما چیست؟ پاسخ همان‌طور که در سخنانم بیان نمودم: آمریکا نمی‌تواند ببینید که کشوری به مقابله بپردازد و بر حق خود پایبند باشد. آن‌ها می‌خواهند هر گونه فشاری که لازم است ایجاد کنند تا آن کشور از موضع خود عقب‌نشینی کند.

مشخص نیست مذاکرات به کجا خواهد انجامید

رئیس دستگاه دیپلماسی با تأکید بر این سوال که در طول یکسال گذشته چه اقداماتی علیه ما انجام نداده‌اند، اظهار داشت: سیاست فشار حداکثری، تحریم‌های گوناگون و مکرر، جنگ‌ها و اخیراً نیز بحث عملیات‌های شبه‌کودتایی که به‌طور واضح از بیرون هدایت می‌شد، وجود داشت. به نظرم باید این واقعیات را به دقت مورد مشاهده قرار داد. باوجود تمام این اقدامات، آن‌ها به نتیجه نرسیدند و در تمام زمینه‌ها شکست خوردند؛ در نهایت به میز مذاکره بازگشتند؛ اما هنوز مشخص نیست که این مذاکرات به کجا خواهد انجامید.

ما به آمریکا اعتماد نداریم؛ احتمال فریبکاری دوباره واشنگتن وجود دارد

عراقچی با اشاره به این نکته که ما به آمریکایی‌ها اعتماد نداریم و احتمال فریب و فریبکاری آن‌ها همیشه وجود دارد، گفت: در تمامی نشست‌ها تأکید کرده‌ام که ممکن است فریب در کار باشد و هیچ‌کس نباید فریب بخورد. هر نهاد باید وظایف خود را به‌طور مستقل از این مذاکرات انجام دهد؛ چه نیروهای مسلح، چه دولت و سایر بخش‌ها. ما به کار خود ادامه خواهیم داد؛ یا به نتیجه می‌رسد و یا نمی‌رسد. کشور باید بدون وابستگی به مذاکرات و توافقات مدیریت شود و چنین هم می‌شود.

بلند شدن صداهای متعارض از داخل به نفع سیاست خارجی نیست

وزیر امور خارجه متذکر شد: به‌منظور تحقق سیاست خارجی موفق، ضروری است که اجماع در داخل کشور وجود داشته باشد. یکی از وظایف وزارت امور خارجه این است که در کنار پیشبرد دیپلماسی در عرصه بین‌المللی، توجه به داخل کشور را نیز فراموش نکند. لزوم توجیه‌گری مستمر احساس می‌شود. مجلس به‌عنوان یکی از ارکان کشور باید در جریان قرار گیرد. رسانه‌ها و جریان‌های سیاسی نیز قطب‌های حائز اهمیتی هستند. اگر توافق بر سر یکصدای ملی رخ دهد، سیاست خارجی با قدرت و موفقیت بیشتری ادامه خواهد یافت؛ اما اگر صداهای متنوع و متعارضی از داخل کشور بلند شود، در این صورت، موفقیت سیاست خارجی دشوار خواهد بود.

عراقچی ادامه داد: در ایجاد صدای واحد ملی، بخشی از مسئولیت بر عهده ماست. ما باید دلایل را تبیین کرده و به پرسش‌ها پاسخ دهیم. برخی از افراد دغدغه‌های ملی و منطقی دارند؛ باید به این دغدغه‌ها پاسخ درست داد و نگرانی‌های آن‌ها برطرف گردد. از طرف دیگر، برخی نیز انگیزه‌های سیاسی دارند. در مورد این گروه یا باید تلاش کرد تا توجیه شوند یا باید صبوری کرد یا دست کم با آن‌ها صحبت کرد.

رئیس دستگاه دیپلماسی در پایان بیان کرد: برای سیاست خارجی موفق، نیاز به صدای واحد ملی داریم. در طول این مدت، تلاش کرده‌ایم تا از طریق گفت‌وگو و تبیین، اجماعی در داخل کشور ایجاد کنیم. افرادی که با صداقت و دغدغه ملی پیش آمده‌اند، تا به امروز با ما همراه شده‌اند. اما افرادی که اهداف صرفاً سیاسی دارند، نمی‌توانیم در برابر آن‌ها کاری از پیش ببریم و ناگزیر به مواجهه صبر و تحملی با این وضعیت خواهیم بود.

کنگره ملی سیاست خارجی و تاریخ روابط خارجی، صبح روز یکشنبه ۱۹ بهمن ماه ۱۴۰۴ در مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه آغاز شد. در این نشست که به مدت دو روز ادامه خواهد داشت، دیپلمات‌ها و اساتید دانشگاه به بررسی تاریخ روابط ایران با کشورهای دیگر و نظام بین‌الملل خواهند پرداخت. این نشست با حضور کمال خرازی رئیس شورای راهبردی روابط خارجی، علی اکبر صالحی وزیر خارجه پیشین و جمعی از دیپلمات‌ها و اساتید دانشگاه تشکیل شده است.