محمد مالجو چه کسی است؟/ یک اقتصاددان چپ و پژوهشگری با رویکرد انتقادی به اقتصاد سیاسی

اقتصاد۲۴- در سیزدهم آبان ماه، خبر احضار محمد مالجو، استاد و پژوهشگر در زمینه اقتصاد سیاسی، به نهاد‌های امنیتی و ضبط تجهیزاتش، موجی از کنجکاوی در خصوص سرنوشت این تحلیلگر اقتصادی به وجود آورد. مالجو به‌واسطه نظریات انتقادی‌اش پیرامون چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران معروف است و وی در زمره اقتصاددانان چپ پس از انقلاب به حساب می‌آید که فعالیت‌های تحقیقاتی‌اش بیشتر بر روی نابرابری اقتصادی تمرکز دارد.

بیوگرافی محمد مالجو

محمد مالجو در سال ۱۳۵۱ در تهران متولد شده و تحصیلات خود را در دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران ادامه داد. در سال ۱۳۸۳ موفق به اخذ مدرک دکترا از این دانشگاه گردید. پس از اتمام تحصیلات، او آغاز به انجام پژوهش‌های مختلف در حوزه اقتصاد کرد.

بین سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۸، مالجو در دانشکده اقتصاد دانشگاه علام طباطبایی به تدریس در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد مشغول بود و همچنین بین سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۸ به عنوان محقق در پژوهشکده امور اقتصادی فعالیت داشت. در سال ۱۳۸۹ به هلند سفر کرده و به عنوان پژوهشگر میهمان در پژوهشکده بین‌المللی تاریخ اجتماعی در آمستردام مشغول به پژوهش شد.

این دوره پژوهشی مجدداً در سال ۱۴۰۰ انجام شد. همچنین در سال ۱۳۹۲، او به عنوان پژوهشگر میهمان در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) در لندن فعالیت داشت. پس از بازگشت به ایران، تدریس در دانشگاه‌های مختلف و مؤسسات آزاد مانند مؤسسه پرسش را ادامه داد.

حوزه اصلی پژوهش‌های مالجو

تحقیقات عمده مالجو در زمینه تاریخ اندیشه اقتصادی، اقتصاد سیاسی و تاریخ اقتصادی ایران در زمان‌های قبل و بعد از انقلاب ۱۳۵۷ متمرکز است. در سال‌های اخیر، وی تحقیقات قابل توجهی در خصوص تاریخ اجتماعی افراد نیازمند در ایران در دوران پیش از انقلاب انجام داده است.

نقد ساختاری محمد مالجو

یکی از جنبه‌های کلیدی نظرات مالجو، بحث در مورد شکاف میان حاکمیت و ملت است که او به‌طور مکرر در مورد آن هشدار داده و بجای تقصیر اقتصادی به اندیشه‌های چپ یا نئولیبرالی، بر این باور است که ایدئولوژی اسلام سیاسی اصلی‌ترین عامل کندی رشد اقتصادی در ایران می‌باشد.

تحلیل محمد مالجو از نولیبرالیسم ایرانی

مالجو در خرداد ۱۴۰۲ در سمینار «نولیبرالیسم ایرانی؛ نقد اقتصاد سیاسی ایران»، به طور جامع به تحلیل این پدیده پرداخته و چهار سطح متفاوت از مفهوم نئولیبرالیسم را بازشناسایی کرد که شامل ایدئولوژی نولیبرال، سیاست‌های نولیبرال، رژیم انباشت نولیبرال و وضعیت نولیبرال بود.

مالجو بر این باور است که این ایدئولوژی در حال حاضر در ایران، به ویژه در دانشگاه‌ها و به خصوص در دانشکده‌های اقتصاد که مراکز اصلی گسترش و ترویج نئولیبرالیسم به شمار می‌آیند، به شدت قوی و تاثیرگذار است. او اشاره می‌کند که اگر به تحلیل اقتصاد ایران در بستر بین‌المللی بپردازیم، این اقتصاد بخشی از رژیم انباشت نئولیبرال در سطح جهانی تلقی می‌شود.

وی تأکید دارد که در زمینه بازتولید اجتماعی، ایران با حالتی نولیبرال مواجه است، در حالی که در زمینه تولید اقتصادی، هیچ نشانه‌ی واضحی از فراگیر شدن این وضعیت وجود ندارد.

بیشتر بخوانید:

فرشاد مومنی کیست؟/ اقتصاددان چپ نهادگر که مخالف شوک درمانی است

انتقاد مالجو از هزینه‌های امنیتی

نقد دیگری که مالجو به آن پرداخته، هزینه‌های امنیتی بالای کشور است. او در یک مناظره با مسعود نیلی بیان کرد که این هزینه‌ها حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از بودجه را شامل می‌شود و به عنوان یک فعالیت غیرمولد شناسایی می گردد.

مالجو این هزینه‌ها را به‌عنوان بار اضافی برای اقتصاد ارزیابی می‌کند که پیامدهای منفی دارد.

مهم‌ترین آثار محمد مالجو

محمد مالجو دارای آثار متعدد تألیفی و ترجمه‌ای است که ابعاد مختلف اقتصاد سیاسی و تاریخ اجتماعی را بررسی می‌کند. مجموعه آثار او به شرح زیر است:

تألیفات محمد مالجو:

• سیاست اعتدالی نقد اقتصاد سیاسی (لاهیتا، ۱۳۹۶)
• چهره‌ی ژانوسی اکتبر: هالهٔ کودتایی یک انقلاب (انتشارات آگاه، ۱۳۹۷)
• پراکندگان پاک‌باخته: افت توان چانه‌زنی نیرو‌های کار در ایران (فرهنگ نشر نو: آسیم، ۱۳۹۸)
• تاراج نهان: سلب مالکیت از نیرو‌های کار در اثر تورم در ایران (نشر آگه، ۱۳۹۹)
• کوچ در پی کار و نان: فاعلیت منفعلانهٔ مستمندان آذربایجان از ۱۳۲۷ تا ۱۳۲۹ خورشیدی (اختران، ۱۴۰۰؛ نشر چرخ، ۱۴۰۳)
• زنده‌باد کارخانه، جستار از محمد مالجو، عکس‌ها از آیدین باقری (اختران، ۱۴۰۰)
• خیز خام: کشاکش مستمندان و دیوان‌سالاران از ۱۳۰۹ تا ۱۳۲۰ در ایران (نشر چرخ، ۱۴۰۲)

ترجمه‌های محمد مالجو:

• هوا‌های نفسانی و منافع: استدلال‌های سیاسی به طرفداری از سرمایه‌داری پیش از اوج‌گیری (اثر آلبرت او. هیرشمن، ۱۳۷۹ و ۱۳۹۷)
• خروج، اعتراض، وفاداری (اثر آلبرت او. هیرشمن، ۱۳۸۲ و ۱۳۹۲)
• خطابه ارتجاع: انحراف، بیهودگی، مخاطره (اثر آلبرت او. هیرشمن، ۱۳۸۲، ۱۳۹۱، ۱۳۹۸)
• دگ‍ردی‍س‍ی م‍ش‍غ‍ول‍ی‍ت‌ه‍ا: ن‍ف‍ع ش‍خ‍ص‍ی و ک‍ن‍ش ه‍م‍گ‍ان‍ی (اثر آلبرت او. هیرشمن، ۱۳۸۵)
• گذر از مرز‌ها (اثر آلبرت او. هیرشمن، ۱۳۸۶)
• دگرگونی بزرگ: خاستگاه‌های سیاسی و اقتصادی روزگار ما (اثر کارل پولانی، ۱۳۹۱ و ۱۳۹۶)
• نظام بازار (اثر چارلز ادوارد لیندبلوم، ۱۳۸۸)
• مارکسیسم جامعه‌شناسانه: همگرایی آنتونیو گرامشی و کارل پولانی (اثر مایکل بوراووی، ١٣٩۴)

تکوین طبقه کارگر در انگلستان (اثر ادوارد پالمر تامپسون، ۱۳۹۶)