ایران در مقام سوم جهانی از نظر فرونشست زمین/ خسارات غیرقابل تصور آب‌های زیرزمینی در ایران
علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، به تشریح پدیده فرونشست پرداخت و گفت: فرونشست در بسیاری از کشورها از جمله آمریکا، ژاپن، چین و هندوستان به شدت مشاهده می‌شود.
او با اشاره به اینکه افت سطح آب زیرزمینی عامل اصلی فرونشست در ایران است، توضیح داد: در مناطق اطراف تهران، عمق آب در گذشته بین ۲۰ تا ۳۰ متر بود، اما اکنون در برخی نقاط حتی تا ۱۲۰ متر نیز چاه حفر می‌کنیم و همچنان آبی نمی‌یابیم. این به معنی استخراج آب بدون جایگزینی است که به آن بیلان منفی آب می‌گوییم.
او ادامه داد: زمانی که زمین آب خود را از دست می‌دهد، لایه‌های زیرین فشرده می‌شوند و به تبع آن، سطح زمین به دلیل فقدان آب پایین می‌آید. ایران از حیث وجود نواحی فرونشست، در زمره سه کشور پیشرو قرار دارد.
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تصریح کرد: به واسطه از دست دادن آب، دیگر آب‌های سطحی امکان نفوذ به زمین را ندارند، آب‌خوان‌ها منابع آب خود را از دست می‌دهند و روان‌آب‌ها بر روی سطح زمین به جریان درمی‌آیند.
بیت‌اللهی اضافه کرد: دشت‌های حاصلخیزی که مواد مغذی آنها در عمق نیم تا یک متری وجود دارد، به واسطه روان‌آب‌ها شسته شده و دشت‌های مثمر به بیابان‌های خشک و بی‌خاصیت تبدیل می‌شوند.
او خاطرنشان کرد: این پدیده موجب آسیب به بسیاری از سازه‌های ما می‌شود. در برخی نقاط، آثار تاریخی نیز به خطر می‌افتند. به عنوان مثال، امروز بناهای تاریخی نظیر نقش جهان اصفهان ترک‌هایی را نشان می‌دهند، همچنین مسجد سید اصفهان، پای نقش رستم و محوطه تخت جمشید نیز دچار ترک‌خوردگی شده‌اند. متأسفانه از میان حدود ۶۷ میراث فرهنگی، ۲۷ اثر در مناطق آسیب‌دیده فرونشست قرار دارند.
بنا به گفته او، خطوط ریلی و جاده‌ها نیز تحت تأثیر پدیده فرونشست قرار دارند.
او با تأکید بر اینکه در مسیرهای ریلی مانند تهران–مشهد و اصفهان–تهران، در تمام زون‌ها شاهد فرونشست هستیم، گفت: در مسیر ریلی نزدیک دریاچه ارومیه، به دلیل کاهش سطح آب دریاچه، در نواحی غیرمنتظره فرونشست رخ داده است. استان گلستان وسیع‌ترین ناحیه فرونشست را دارد و در مازندران هم در برخی نقاط که هیچ تصوری از فرونشست نبود، شاهد این پدیده هستیم. فرونشست در سراسر کشور به شدت گسترش یافته است.
مسئول وزارت راه و شهرسازی یادآور شد: مناطقی که تحت فرونشست قرار دارند، عموماً در جاهایی با جمعیت بالا واقع شده‌اند و در نواحی بیابانی و کوهستانی شاهد فرونشست زمین نیستیم. در شهرهایی همچون مشهد (شمال غرب)، جنوب غربی تهران، جنوب شرقی شیراز و نیمه شمالی اصفهان، فرونشست به وضوح مشاهده می‌شود و لازم است که توجه بیشتری به این معضل داشته باشیم زیرا این پدیده به بقای سرزمینی ایران مربوط می‌شود.
بیت‌اللهی در پایان به آغاز فرونشست زمین در کشور اشاره کرد و بیان داشت: کاهش منابع آب زیرزمینی ایران، بر مبنای نقشه‌ها از اواسط دهه ۵۰ و همزمان با افزایش جمعیت و توسعه کشاورزی آغاز شده است، اما از اوایل دهه ۷۰، افت سطح آب به‌طور ناگهانی تشدید یافته است.
او درباره حجم آب زیرزمینی از دست رفته نیز گفت: اگر فرض کنیم کانالی از ساحل دریای مازندران تا دریای عمان به عمق ۱۰۰ متر و عرض ۱۰۰۰ (یک کیلومتر) ساخته شود، حجم آبی که کشور از دست داده برابر با پر شدن چنین کانالی است. این بیلان منفی آب خود را در شکل فرونشست نمایان می‌کند و اگر مدیریت مؤثری انجام نشود، قطعاً طبیعت واکنش سختی خواهد داشت.
۲۲۳۲۵
