حضور ۸ میلیون راننده در اسنپ و تپسی به معنای بحران در بازار کار کشور است و زنگ خطر برای اقتصاد ایران به صدا درآمده

اقتصاد۲۴- در حالی که کشورهای مختلف دنیا در تلاشند تا اقتصاد دیجیتال را به عنوان مکملی برای تولید و صنعت توسعه دهند، در ایران اقتصاد پلتفرمی به پناهگاهی برای میلیون‌ها نیروی کار بیکار یا جداشده از بخش‌های مولد تبدیل شده است. 

محمد بحرینیان، پژوهشگر حوزه توسعه، با انتشار آمارهای نگران‌کننده‌ای اعلام کرده که بیش از ۸ میلیون راننده در پلتفرم‌های اسنپ و تپسی مشغول به کار هستند که این عدد از مجموع رانندگان اوبر در سطح جهانی بیشتر است؛ این مسئله هشدار جدی برای اقتصاد کشور به شمار می‌آید.

این پژوهشگر می‌گوید: «بیش از ۸ میلیون راننده در اسنپ و تپسی فعالیت می‌کنند. اوبر در سطح جهان در ۱۰ هزار شهر، ۷ میلیون و ۸۰۰ هزار راننده دارد؛ این چه نوع اقتصادی است که در ایران شاهد هستیم؟»

این آمار نه‌تنها نشان‌دهنده رشد قابل توجه مشاغل پلتفرمی است، بلکه گواهی بر فروپاشی نظام اشتغال در صنایع، تولید و زیرساخت‌های کشور به شمار می‌آید. در وضعیتی که تحریم‌ها و نارسایی‌های داخلی صنایع را به بن‌بست رسانده، نیروی کار ماهر ناگزیر به فعالیت در حوزه‌ای کم‌ارزش از نظر اقتصادی کشیده شده است؛ وضعیتی که می‌تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی جدی به دنبال داشته باشد.

تعداد رانندگان در ایران و جهان

براساس داده‌های منتشرشده از منابع معتبر همچون DemandSage و Business of Apps، آمار رانندگان اوبر از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ به شرح زیر است:

۲۰۲۱: تقریباً ۵ میلیون راننده
۲۰۲۲: حدود ۵.۴ میلیون راننده فعال
۲۰۲۳: افزایش تا ۶.۸ میلیون راننده
۲۰۲۴: بیش از ۷.۱ میلیون نفر
۲۰۲۵: حدود ۷.۸ تا بیش از ۸ میلیون راننده در بیش از ۱۰ هزار شهر در سطح دنیا

در مقابل این ارقام، طبق آمار رسمی اسنپ تا سال ۲۰۲۰، این پلتفرم بیش از ۳ میلیون راننده فعال داشته و روزانه تقریباً ۲.۵ میلیون سفر انجام می‌داده است. آمار مشخص از تپسی منتشر نشده ولی تخمین‌ها نشان می‌دهند که چند صد هزار راننده فعال در این پلتفرم وجود دارد.

بر اساس گزارش اقتصاد ۲۴، اوبر به‌طور میانگین در سال ۲۰۲۴ روزانه بیش از ۳۰ میلیون سفر در سطح جهانی انجام خواهد داد در حالی که تعداد سفرهای روزانه اسنپ و تپسی به حدود ۳ تا ۴ میلیون سفر می‌رسد.

با این حال، اظهارات بحرینیان که فعالیت بیش از ۸ میلیون نفر را در این دو پلتفرم ذکر کرده، تصویری نگران‌کننده از روند اشتغال در اقتصاد ایران به نمایش می‌گذارد.

رشد بی‌سابقه اشتغال پلتفرمی

پلتفرم‌هایی چون اسنپ و تپسی از زمان آغاز به کار خود در اوایل دهه ۱۳۹۰ به شکل شگفت‌انگیزی رشد کرده‌اند. طبق آمار رسمی، پیش‌بینی می‌شود که اسنپ تا سال ۱۴۰۳ حدود ۳ میلیون راننده را ثبت کند و در فوریه ۲۰۲۵ رکورد ۵.۹ میلیون سفر روزانه را به ثبت برساند.

تپسی نیز که سهمی ۱۰ تا ۱۵ درصدی از بازار ایران دارد، صدها هزار راننده را مشغول به کار کرده است. به‌طور کلی، تخمین‌های غیررسمی نشان‌دهنده فعالیت بیش از ۸ میلیون راننده هستند؛ آماری که بخشی بزرگ از جمعیت شاغل کشور را شامل می‌شود.

برآورد درآمد رانندگان اسنپ و تپسی

اقتصاد ۲۴ گزارش داده است که درآمد رانندگان در ایران به شدت به زمان فعالیت، منطقه جغرافیایی و هزینه‌های جانبی مانند سوخت و استهلاک خودرو وابسته است.
شاید جالب باشد بدانید که بنا بر گزارش خود اپلیکیشن اسنپ، یک راننده در تهران پس از انجام هشت هزار و ۹۹۳ سفر در سال ۱۴۰۱ درآمدی معادل ۴۰۹ میلیون و ۵۶۴ هزار و ۵۰۰ تومان کسب کرده است.

این رقم درآمدی ناخالص تقریباً برابر با ۳۶ میلیون تومان در هر ماه است.

همچنین طبق گزارش سال ۱۴۰۱ اسنپ، رانندگان با ۲۰ تا ۲۵ سفر در روز می‌توانند درآمدی معادل ۳۰ میلیون تومان در ماه کسب کنند. برخی رانندگان با تلاش و برنامه‌ریزی به درآمد ماهانه ۴۰ میلیون تومان یا بیشتر دست یافته‌اند.

بیشتر بخوانید: توضیح اسنپ درباره استفاده قاتل الهه حسین‌نژاد از این پلتفرم + عکس

برای رانندگان اسنپ و تپسی در شهرهای متوسط و نه چندان بزرگ، به‌طور میانگین درآمدی بالغ بر ۵۰۰ تا یک میلیون تومان در روز پیش‌بینی می‌شود، اما پس از کسر سهم پلتفرم (۱۵ تا ۲۰ درصد)، هزینه سوخت، استهلاک خودرو، بیمه و مخارج روزمره، درآمد خالص بسیاری از آن‌ها به کمتر از ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان در روز کاهش می‌یابد.

این بدان معناست که تقریبا به جز تهران به عنوان پایتخت ایران و شاید چند کلانشهر خاص، درآمد خالص رانندگان به‌طور میانگین بین ۷ تا ۱۰ میلیون تومان در ماه برآورد می‌شود؛ رقمی که در شرایط فعلی تنها امکان تأمین حداقل معیشت را میسر می‌سازد و از پس‌انداز یا امنیت اقتصادی خبری نیست.

به گزارش اقتصاد ۲۴، این موضوع در تهران به شکل دیگری جلوه می‌کند. اگر به درآمد ۳۰ میلیون تومانی در یک ماه که در سال ۱۴۰۱ محاسبه شده است، استناد کنیم، این یعنی اگر کرایه‌ها در سه سال تنها ۳۰ درصد افزایش یافته باشد، درآمد ناخالص رانندگان در تهران می‌تواند به حدود ۴۰ میلیون تومان در ماه برسد.

آمار جهانی در برابر واقعیت ایران

اگر نگاهی به وضعیت جهانی اوبر بیاندازیم، درمی‌یابیم که تا نیمه سال ۲۰۲۴، تعداد رانندگان این شرکت در ۷۰ کشور به ۷.۸ میلیون نفر می‌رسید، در حالی که سفرهای روزانه اوبر به حدود ۳۰ میلیون سفر می‌رسید و این در مقابل حدود ۳ تا ۴ میلیون سفر در ایران توسط اسنپ و تپسی قرار دارد.

این مقایسه نه‌تنها نشان‌دهنده نفوذ عمیق این پلتفرم‌ها در جامعه ایرانی است بلکه سوالی جدی را مطرح می‌کند: چرا بخشی از نیروی کار کشور به جای کار در تولید و صنعت، به رانندگی در تاکسی‌های اینترنتی گرایش پیدا کرده‌اند؟

فرار نیروی کار از صنعت و زیرساخت

اقتصاد ۲۴ می‌نویسد که پاسخ این سوال را باید در بحران‌های ساختاری اقتصاد ایران جست‌وجو کرد.
در سال‌های اخیر، صنایع کوچک و متوسط به خاطر تحریم‌ها، کاهش سرمایه‌گذاری، نارسایی مدیریتی و افت فوق‌العاده بهره‌وری، با کاهش شدید میزان اشتغال مواجه شده‌اند.

در حال حاضر بسیاری از واحدهای تولیدی در ایران با ظرفیت پائینی فعالیت می‌کنند یا به تعطیلی رفته‌اند. در این میان، نیروهای ماهر و نیمه‌ماهر به علت نداشتن امنیت شغلی، دستمزدهای ناکافی و مشکلات کار، از صنایع خارج شده و به اشتغال در پلتفرم‌های حمل‌ونقل روی آورده‌اند؛ کاری که نیازی به تخصص ندارد، انعطاف‌پذیر است، اما فاقد بیمه، آینده و ثبات اقتصادی است.

بیشتر بخوانید: مسئولیت تاکسی‌های اینترنتی ایران در برابر سلامت روان رانندگان چیست؟

می‌توان معانی حضور ۸ میلیون راننده در اقتصاد ایران را به این شکل خلاقانه تبیین کرد:

۱. خروج نیروی کار از زیربخش‌های تولید و زیرساخت
گسترش بخش حمل‌ونقل موتوری پلتفرمی نشانه‌ای از کمبود جذابیت یا عدم دسترسی در بخش تولید است. این عامل باعث می‌شود که نیروهای ماهر به سمت مشاغل سکو محور رانده شوند و از ظرفیت‌های انسانی برای توسعه صنعتی بهره‌برداری نشود.

۲. تأثیرات کلان اقتصادی
عوارض زیرساختی: افزایش ناوگان وسایل شخصی و موتوسیکلت‌ها به ترافیک، آلودگی و فرسایش جاده‌ها منجر می‌شود در حالی که سهم تولید ناخالص ملی از نوسازی زیرساخت‌ها به حداقل می‌رسد.
جنبش نقدینگی: رشد سریع بخش خدمات پلتفرمی به تولید وابسته نیست و ارزش‌افزوده را کمتر می‌کند.

۳. آسیب‌پذیری و فقدان برنامه‌ریزی کلان
این گونه اشتغال اغلب حمایت‌کننده نیست و مزایای اجتماعی را شامل نمی‌شود و لذا اقتصاد را در برابر شوک‌های عرضه (مانند مشکلات تامین قطعات) آسیب‌پذیر می‌کند.

تأثیر تحریم‌ها بر اشتغال و اقتصاد

برای درک ریشه‌های این جهش در تعدادی رانندگان اسنپ و تپسی و به جای یافتن شغل‌های دائمی، لازم است به این موضوع توجه کنیم که تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، به‌ویژه در زمینه‌های بانکی، انرژی و سرمایه‌گذاری خارجی، به یکی از عوامل کلیدی رکود تولید و صنعت کشور تبدیل شده‌اند و در چنین شرایطی جای تعجب نیست که نیروی کار که دیگر امیدی به آینده ندارد، به سمت رانندگی میل کند.

بر اساس گزارش اقتصاد ۲۴، انسداد مبادلات مالی، کاهش ورود فناوری و دشواری در تأمین قطعات و مواد اولیه باعث شده‌اند که تعداد بیشتری از کارخانه‌ها به فعالیت‌های محدود و حتی تعطیلی تن دهد.

در این شرایط، سرمایه‌گذاری داخلی نیز به‌دلیل ناامنی و نوسانات اقتصادی کاهش داشته و عملاً اشتغال در بخش‌های مولد متوقف شده است.
علاوه بر این، با کاهش درآمدهای نفتی و محدودیت‌های بودجه عمرانی، دولت امکان تأمین زیرساخت‌های توسعه‌ای را نداشته و پروژه‌های عمرانی با رکود مواجه شده‌اند. بنابراین، این بستر بحرانی به پناهگاه‌هایی چون اسنپ و تپسی برای بیکاران تبدیل شده که به دلیل رکود از تولید به سمت خدمات سوق یافته‌اند.

بیکاری پنهان در قالب اشتغال ظاهری

چالش بزرگ‌تر این است که برخی مسئولان با شفاف‌سازی اشتغال شهروندان در پلتفرم‌های کرایه خودرو، این مسئله را نوعی موفقیت قلمداد می‌کنند.
اما آنچه تحت عنوان اشتغال این اپلیکیشن‌ها معرفی می‌شود در واقع در بسیاری از موارد نوعی بیکاری پنهان است.
افرادی که تحصیلات بالا، مهارت‌های فنی و یا حتی سابقه کار در صنایع دارند، به دلیل نبود فرصت‌های شغلی مناسب در زیرساخت‌های مولد، مجبوری به‌صورت موقت یا دائم وارد این نوع اشتغال شوند.

بیشتر بخوانید: مسیر اقتصادی استارت‌آپ‌های ایران در سال ۱۴۰۳ چگونه رقم خورد؟/ روایتی تراژیک از غول‌های فناور ایرانی

این رانندگان که روزانه بیش از ۱۰ ساعت فعالیت می‌کنند، اما فاقد درآمدی ثابت، بدون بیمه و آینده‌ای روشن هستند، در واقع نه تنها تأثیری در رشد اقتصادی ندارند، بلکه بار اجتماعی و اقتصادی مضاعفی را بر دوش دولت و زیرساخت‌های کشور تحمیل می‌کنند.

تهدیدهای آینده‌نگرانه یک رشد ترسناک

در عین حال، گسترش بیش از حد بخش حمل‌ونقل پلتفرمی بدون توسعه متوازن در حوزه تولید، اگر ادامه یابد، به معنای خارج شدن قابلیت‌های انسانی کشور از حوزه‌های کلیدی مانند صنعت، کشاورزی و انرژی است.

این روند، توان کشور در جهت رشد پایدار و مقاومت در برابر بحران‌های آینده را تضعیف می‌کند. هرچند که اشتغال در پلتفرم‌ها ممکن است در کوتاه‌مدت برخی از بحران‌ها را کاهش دهد، اما در بلندمدت ممکن است به یک تله ساختاری تبدیل شود؛ فضایی که در آن نیروی کار به مشاغل کم‌درآمد و بی‌اثر عادت کرده و بازگشتی به فعالیت‌های مولد نخواهد داشت.

وجود ۸ میلیون راننده در یک اقتصاد بحران‌زده، نه نشانه‌ای از شکل‌گیری کارآفرینی دیجیتال، بلکه گواهی بر فرار عمده نیروی انسانی از حوزه‌های حیاتی اقتصاد است.
سیاست‌گذاران باید با اصلاح محیط کسب‌وکار، حمایت واقعی از تولید و احیای زیرساخت‌ها، زمینه را برای بازگشت نیروی کار به بخش‌های مولد فراهم کنند؛ در غیر این‌صورت، اقتصاد ایران با از دست دادن نیروهای کارآمد خود به سوی افول طولانی‌مدت حرکت خواهد کرد.