کشاورزی، بزرگ‌ترین بهره‌بردار پساب در ایران است/ تهران در رده اول مصرف قرار دارد
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به میزان مصرف سالانه بیش از ۹۹۳ میلیون مترمکعب پساب در بخش‌های کشاورزی و فضای سبز کشور اعلام کرد: تنها زمانی توسعه استفاده از پساب می‌تواند به عنوان یک دستاورد زیست‌محیطی به شمار آید که با رعایت استانداردهای کیفی، کنترل آلاینده‌ها و پیشگیری از ورود مواد خطرناک به خاک، منابع آب زیرزمینی و زنجیره غذایی همراه باشد.
محسن شهریاری مقدم به محدودیت‌های موجود در منابع آب متعارف و ادامه خشکسالی‌ها اشاره کرد و اظهار داشت: بهره‌برداری صحیح از پساب تصفیه‌شده به عنوان یکی از منابع آب جایگزین، نقش حیاتی در کاهش فشار بر منابع آب شیرین و تأمین نیاز بخش‌های کشاورزی و فضای سبز ایفا می‌کند، اما افزایش برداشت بدون توجه به کیفیت پساب می‌تواند تهدیدات جدی برای محیط زیست و سلامت عمومی ایجاد کند.
وی اعلام کرد: بر اساس آمارهای موجود، به طور میانگین سالانه ۸۸۳ میلیون و ۵۳۰ هزار مترمکعب پساب در بخش کشاورزی و ۱۰۹ میلیون و ۷۲۰ هزار مترمکعب در آبیاری فضای سبز کشور استفاده می‌شود؛ به این ترتیب، از هر ۱۰۰ مترمکعب پساب تولیدی، تقریبا ۴۸ مترمکعب آن به کشاورزی و ۶ مترمکعب به فضای سبز اختصاص می‌یابد.
شهریاری مقدم با تأکید بر اینکه کشاورزی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده پساب در کشور محسوب می‌شود، خاطرنشان کرد: این ظرفیت، هم به عنوان فرصتی برای کاهش برداشت از منابع آب متعارف است و هم به دلیل خطر احتمال انتقال آلاینده‌ها به محصولات کشاورزی و زنجیره غذایی، نیازمند نظارت دقیق و مستمر می‌باشد.
وی ادامه داد: کیفیت پساب مصرفی در کشاورزی باید از نظر معیارهایی همچون شوری، فلزات سنگین، کلیفرم مدفوعی و تخم انگل با استانداردهای زیست‌محیطی سازگار باشد، در غیر این صورت، افزایش مصرف پساب نه‌تنها به افزایش بهره‌وری منجر نمی‌شود، بلکه ممکن است خطر آلودگی خاک، منابع آب و محصولات کشاورزی را نیز تشدید کند.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به تمرکز مصرف پساب در برخی استان‌ها گفت: استان‌های تهران، اصفهان و خراسان رضوی با مجموع مصرف سالانه ۶۴۶ میلیون و ۳۲۰ هزار مترمکعب پساب در کشاورزی و فضای سبز، حدود ۶۵ درصد از کل مصرف ثبت‌شده کشور در این دو بخش را به خود اختصاص داده‌اند.
وی اضافه کرد: تهران با مصرف سالانه ۳۷۹ میلیون و ۸۳۰ هزار مترمکعب پساب، تقريبا ۳۸ درصد کل مصرف کشور را به خود اختصاص داده و نرخ بهره‌برداری در این استان بالغ بر ۸۳.۶ درصد است، با وجود این، فاصله بین تولید و مصرف ثبت‌شده پساب در این استان همچنان به حدود ۷۴ میلیون و ۶۲۰ هزار مترمکعب می‌رسد.
شهریاری مقدم خاطرنشان کرد: اصفهان با مصرف سالانه ۱۵۳ میلیون و ۸۱۰ هزار مترمکعب در مقام دوم قرار دارد که از این میزان، ۴۲ میلیون و ۱۵۰ هزار مترمکعب، معادل ۲۷.۴ درصد آن، به آبیاری فضای سبز اختصاص دارد. همچنین، خراسان رضوی با مصرف ۱۱۲ میلیون و ۶۸۰ هزار مترمکعب و نرخ بهره‌برداری ۹۵.۸ درصد، از جمله استان‌های با عملکرد بالا در این خصوص به شمار می‌رود.
وی تأکید کرد: تمرکز بالای مصرف در این استان‌ها ضرورت پایش مداوم کیفیت پساب و نظارت بر شیوه مصرف آن را دوچندان می‌سازد، چرا که هرگونه کاربرد غیراستاندارد در مقیاس گسترده می‌تواند پیامدهای وسیع‌تری برای منابع آب و خاک و سلامت شهروندان به همراه داشته باشد.
شهریاری مقدم با اشاره به تفاوت قابل توجه در نرخ بهره‌برداری از پساب در استان‌های مختلف کشور به این نکته پرداخت که در سطح ملی، ۵۳.۸۵ درصد از پساب تولیدی در دو بخش کشاورزی و آبیاری فضای سبز مصرف ثبت‌شده دارد، اما توزیع این مقدار در استان‌ها بسیار نامتوازن است.
وی تشریح کرد: ۱۰ استان خراسان جنوبی، قم، کرمانشاه، البرز، خراسان رضوی، قزوین، تهران، گیلان، خراسان شمالی و اصفهان دارای نرخ بهره‌برداری بین ۷۵ تا ۱۰۰ درصد هستند. در مقابل، پنج استان لرستان، فارس، همدان، سیستان و بلوچستان و اردبیل در بازه ۴۰ تا ۷۵ درصد و چهار استان مرکزی، سمنان، خوزستان و یزد در بازه ۱۰ تا ۴۰ درصد قرار می‌گیرند.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: ۱۲ استان آذربایجان شرقی، زنجان، بوشهر، آذربایجان غربی، کردستان، مازندران، چهارمحال و بختیاری، ایلام، گلستان، کهگیلویه و بویراحمد، کرمان و هرمزگان نیز با نرخ بهره‌برداری کمتر از ۱۰ درصد مواجه هستند.
وی یادآور شد: پایین بودن نرخ مصرف ثبت‌شده لزوماً به معنای هدررفت پساب نیست، چرا که بخشی از پساب ممکن است در صنایع و مصارف دیگر به کار گرفته شود. همچنین، وجود شوری بالا، محدودیت‌های کیفی، هزینه‌های انتقال و نبود زیرساخت‌های مناسب به عنوان عوامل مؤثر بر کاهش امکان بهره‌برداری از پساب در برخی مناطق محسوب می‌شوند.
شهریاری مقدم در تشریح فعالیت‌های سازمان حفاظت محیط زیست جهت مدیریت مصرف پساب تصریح کرد: این سازمان با تدوین دستورالعمل‌ها و ضوابط فنی حاکم بر استفاده از پساب در خاک و انجام اصلاحات متعاقب آن، چارچوبی برای کنترل ورود آلاینده‌ها به منابع آب و خاک، کاهش خطرات زیست‌محیطی و نظارت بر رعایت استانداردهای مربوط به آن فراهم کرده است.
وی اضافه کرد: بر اساس این ضوابط، بهره‌برداری از پساب باید متناسب با کیفیت آن و نوع استفاده صورت گیرد و پایبندی به حدود مجاز آلاینده‌ها در تمامی مراحل بهره‌برداری ضروری است.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک همچنین به وظایف قانونی دستگاه‌های اجرایی اشاره کرد و گفت: طبق بند «ب» ماده ۴۰ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت، آبیاری فضای سبز مکان‌های عمومی و دولتی با آب شرب در صورت وجود آب جایگزین به تشخیص وزارت نیرو، ممنوع است.
وی ادامه داد: به همین ترتیب، شهرداری‌ها و سایر مسئولان این مکان‌ها موظفند شبکه‌های مستقل آبیاری فضای سبز را تأسیس کنند و این شبکه‌ها را از آب شرب جدا نمایند و همچنین با رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و بهداشتی، از پساب و دیگر منابع آب نامتعارف استفاده نمایند.
شهریاری مقدم از همکاری فعال سازمان حفاظت محیط زیست در تدوین آیین‌نامه مدیریت سپتاژ و روش‌های تخلیه آن به محیط پذیرنده خبر داد و گفت: این آیین‌نامه با هدف ساماندهی ذخیره‌سازی، جمع‌آوری، حمل‌ونقل، تخلیه، تصفیه و دفع بهداشتی سپتاژ و کاهش خطرات زیست‌محیطی و بهداشتی آن تهیه شده است.
وی افزود: تعیین ضوابط مربوط به حمل‌ونقل و تخلیه، ثبت سوابق عملیات از مبدا تا محل تخلیه، نظارت بر رعایت الزامات بهداشتی و زیست‌محیطی و ممنوعیت تخلیه سپتاژ در اراضی کشاورزی و آب‌های سطحی، از مهم‌ترین موضوعات پیش‌بینی شده در این آیین‌نامه است.
به گفته وی، بهره‌برداری از سپتاژ فرآوری شده به عنوان کود نیز مستلزم رعایت قوانین و مقررات مربوط، از جمله قانون حفاظت از خاک خواهد بود.
مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: توسعه بهره‌برداری از پساب باید همزمان با ارتقاء عملکرد تصفیه‌خانه‌های غیراستاندارد، تفکیک پساب تصفیه‌شده از فاضلاب خام، گسترش شبکه‌های مستقل انتقال، تخصیص پساب متناسب با کیفیت و نوع مصرف و انجام پایش مداوم منابع آب و خاک باشد.
شهریاری مقدم خاطرنشان کرد: هدف اصلی نباید صرفاً افزایش حجم پساب مصرفی باشد؛ بلکه تأکید بر استفاده ایمن، پایدار و مطابق با استانداردهای زیست‌محیطی باید در اولویت قرار گیرد. رشد آمار بهره‌برداری بدون توجه به این الزامات ممکن است در کوتاه‌مدت موفق به نظر برسد، اما در درازمدت با آلودگی خاک، آسیب به آب‌های زیرزمینی و ورود آلاینده‌ها به زنجیره غذایی، هزینه‌های گزافی به محیط زیست و سلامت جامعه تحمیل خواهد کرد.
