مخابرات دات‌وان؛ آیا ادعای بابک زنجانی در ارائه اینترنت از طریق پهپاد تحقق‌پذیر است

برای درک ابعاد ادعای بابک زنجانی، محاسبه‌ای که به سادگی می‌تواند انجام شود، اهمیت دارد. مساحت کل ایران تقریباً ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع تخمین زده می‌شود. اگر فرض کنیم که هر پهپاد توانایی پوشش ۷۵۰۰ کیلومتر مربع در شرایط ایده‌آل را دارد، با ۲۰۰ پهپاد می‌توان به مجموعی در حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتر مربع دست یافت. رقمی که به‌روشنی به وسعت کل کشور نزدیک است. با این حال، این محاسبه تنها جنبه هندسی دارد و تصویری جامع از عملکرد شبکه را به نمایش نمی‌گذارد.

عواملی چون پهنای باند فرکانسی، توان فرستنده، تعداد آنتن‌ها، میزان تداخل و ارتباط با شبکه اصلی بر کیفیت اینترنت تأثیرگذارند. افزون بر این، به‌منظور جلوگیری از بروز نقاط کور، باید میان پوشش پهپادها مقداری هم‌پوشانی وجود داشته باشد.

بنابراین، نمی‌توان صرفاً با ضرب تعداد پهپادها در مساحت پوشش اعلام‌شده هر یک، به این نتیجه رسید که یک شبکه اینترنت سراسری و با ظرفیت بالا به وجود خواهد آمد.

ایران در دهه‌های اخیر در حوزه طراحی و تولید پهپادهای نظامی و شناسایی به دستاوردهای قابل توجهی دست یافته، اما لازم به ذکر است که قابلیت‌های ساخت پهپادهای رایج با توانایی تولید هواپیماهای خورشیدی استراتوسفری قابل مقایسه نیستند.

پهپاد هاپس باید قابلیت پرواز پایدار در ارتفاع نزدیک به ۲۰ کیلومتر را داشته باشد و در عین حال مصرف انرژی بسیار پایینی را برای مدت‌زمانی طولانی، اعم از هفته‌ها یا حتی ماه‌ها، به نمایش بگذارد. دستیابی به این هدف نیازمند طراحی سازه‌ای فوق‌سبک، بال‌های بلند، موتورهای الکتریکی با راندمان بالا و باتری‌هایی با چگالی انرژی بالا است.

از طرف دیگر، سلول‌های خورشیدی باید نه تنها در طول روز انرژی مورد نیاز برای پرواز و تجهیزات مخابراتی را تأمین کنند، بلکه باید باتری‌ها را برای استفاده در شب نیز شارژ نمایند. سیستم هدایت خودکار نیز باید توانایی حفظ موقعیت هواپیما را در برابر نوسانات جوی و بادهای استراتوسفری داشته باشد.

طراحی و ساخت چنین هواپیمایی تنها بخشی از پروژه است. تجهیزات مخابراتی، آنتن‌ها، فرستنده‌ها، پردازنده‌ها و سیستم‌های ارتباطی باید به گونه‌ای طراحی شوند که در وزن و مصرف انرژی دارای محدودیت‌های لازم باشند.

در منابع عمومی و مستندات موجود، شواهد مستقلی که نشان‌دهنده ساخت و آزمایش یک هواپیمای خورشیدی ایرانی با قابلیت پرواز پایدار در ارتفاع حدود ۲۰ کیلومتر و حمل محموله مخابراتی باشد، وجود ندارد.

این موضوع نافی توانایی کشور در توسعه چنین فناوری‌ای نیست، بلکه نشان‌دهنده این است که نمی‌توان صرفاً با اتکا به پیشینه ایران در تولید پهپادهای نظامی، توانایی ساخت هاپس را ثابت کرد.

پروژه زفیر به‌خوبی نشان‌دهنده پیچیدگی توسعه پهپادهای استراتوسفری است، حتی برای شرکتی با سابقه مانند ایرباس. ساخت این پهپاد خورشیدی از اوایل دهه ۲۰۰۰ آغاز شد و پس از سال‌ها آزمایش، در سال ۲۰۲۵ موفق به ثبت رکورد پرواز پیوسته بیش از ۶۷ روز شد.

با وجود این موفقیت و دستیابی به آزمایش ارتباطات مخابراتی با تلفن همراه، تجاری‌سازی خدمات زفیر همچنان در مرحله توسعه باقی‌مانده و هدف‌گذاری برای سال ۲۰۲۷ انجام شده است. این تجربه به‌خوبی نشان می‌دهد که فرآیند تبدیل یک پهپاد آزمایشی موفق به یک سامانه تجاری و پایدار به‌طور قابل توجهی زمان‌بر است.

حتی در صورتی که دات‌وان بتواند پهپادهای مورد نیاز را بسازد، برای ایجاد یک شبکه اینترنتی سراسری به زیرساخت‌های مهم دیگری نیز نیاز است.

داده‌های کاربران باید از پهپادها به شبکه مخابراتی اصلی و در نهایت به مراکز داده و درگاه‌های بین‌المللی ارسال شوند. این اقدام مستلزم وجود لینک‌های ارتباطی با ظرفیت بالا، ایستگاه‌های زمینی یا ارتباطات ماهواره‌ای است.

اگر ۲۰۰ پهپاد بتوانند هزاران کاربر را پوشش دهند، حجم بسیار بالایی از داده‌ها به‌طور مداوم باید به شبکه اصلی منتقل گردد. بدون وجود زیرساخت مناسب برای انتقال داده، حتی پیشرفته‌ترین پهپاد مخابراتی نمی‌تواند اینترنت با کیفیت مطلوب را ارائه کند.

موضوع دیگر، تخصیص فرکانس‌هاست. سکوهای هاپس برای ارائه خدمات مخابراتی می‌بایست از باندهای فرکانسی معین استفاده کنند و عملیات آن‌ها نباید با شبکه‌های زمینی، ماهواره‌ای و سیستم‌های هوانوردی تداخل داشته باشد.

اتحادیه بین‌المللی مخابرات مدت‌ها است که درباره تخصیص طیف فرکانسی مناسب برای این فناوری مطالعاتی انجام می‌دهد. بنابراین، راه‌اندازی شبکه دات‌وان به مجوزهای مخابراتی و هماهنگی با نهادهای مسئول هوانوردی نیز نیاز خواهد داشت.

به‌طرز جالبی، وفق پست اخیر بابک زنجانی در ایکس، دات‌وان تصمیم دارد تا پایان سال جاری میلادی تعداد ۲۰۰ پهپاد مخابراتی را در ارتفاعی بیش از ۲۰ کیلومتر مستقر نماید. برای بررسی این ادعا، لازم است بین سه مرحله تفکیک قائل شویم: ساخت نمونه اولیه، تولید انبوه و راه‌اندازی شبکه تجاری.

ساخت یک نمونه اولیه از هاپس از دید فنی ممکن است و تجربیات شرکت‌های خارجی نیز به این موضوع صحه می‌گذارد. همچنین ایجاد یک شبکه آزمایشی محدود در ایران نیز در صورتی که فناوری و سرمایه لازم تأمین شود، چندان دور از ذهن نیست.

اما تولید ۲۰۰ پهپاد عملیاتی و استقرار آن‌ها در بازه زمانی بسیار محدود نشان‌دهنده این است که دات‌وان باید از پیش طراحی هواپیما، آزمایش‌های پروازی، سامانه‌های مخابراتی و زیرساخت تولید را به انجام رسانده باشد.