رمزگشایی از شاهکار شیشه‌گری رومی؛ دانشمندان شیشه دو رنگ لیکورگوس را بازسازی کردند
جام لیکورگوس که قدمتش به حدود سال ۴۰۰ میلادی می‌رسد، یکی از هفت شگفتی شیشه‌ای جهان محسوب می‌شود
پدیده‌های مشابهی در برخی آثار هنری و حتی طبیعت دیده می‌شود. برای مثال، رنگ‌های متغیر بعضی تصاویر عکاسی قدیمی به وجود نانوذرات فلزی مربوط است. البته سازوکار ایجاد رنگ‌های درخشان در بال پروانه‌ها یا سنگ اوپال متفاوت است و بیشتر به ساختارهای بسیار ریزی بستگی دارد که نور را به شکل خاصی پراکنده می‌کنند.
تفاوت مهم جام لیکورگوس با برخی آثار دیگر این است که نانوذرات درون شیشه قرار دارند، نه روی سطح آن. همین ویژگی باعث می‌شود رفتار نور در این جام با نمونه‌هایی مانند عکس‌های قدیمی داگرئوتیپ متفاوت باشد.
بازسازی یک دستور ساخت فراموش‌شده پس از ۱۶ قرن
شناخت دلیل علمی تغییر رنگ جام، به معنای توانایی ساخت نمونه‌ای مشابه نبود. دانشمندان می‌دانستند که نانوذرات طلا و نقره عامل اصلی این ویژگی هستند، اما هنوز دستور مشخص و تکرارپذیری برای تولید چنین شیشه‌ای در اختیار نداشتند.
در سال ۲۰۲۰، پژوهشگران هلندی توانستند با قراردادن نانوذرات طلا و نقره در ماده‌ای مناسب برای چاپ سه‌بعدی، تغییر رنگ سبز و قرمز را بازسازی کنند. بااین‌حال، ساخت شیشه‌ای مشابه نمونه‌ی رومی همچنان چالش‌برانگیز بود.
لیزا هولندز و کارولین جکسون، دو پژوهشگر دانشگاه شفیلد، برای حل این مشکل آزمایش‌های متعددی انجام دادند. جکسون متخصص شیشه‌های دوران روم است و هولندز بیش از ۲۵ سال تجربه‌ی کار با شیشه دارد. آن‌ها ترکیب مواد اولیه، نوع کوره و میزان اکسیژن موجود هنگام ذوب را تغییر دادند تا شرایط مناسب را پیدا کنند. پژوهشگران حتی در یکی از آزمایش‌ها شکر را نیز به مواد افزودند.
هولندز توضیح می‌دهد که ساخت چنین شیشه‌ای بسیار پیچیده‌تر از افزودن ساده‌ی نانوذرات به مواد مذاب است. برای دستیابی به نتیجه‌ی مطلوب باید شرایطی فراهم شود که ذرات فلزی با اندازه و ویژگی مناسب درون شیشه شکل بگیرند.
هولندز با اشاره به تجربه‌ی طولانی خود در شیشه‌سازی می‌گوید: «از دانش و تجربه‌ای که در طول بیش از ۲۵ سال به دست آورده بودم، همراه با شناخت علمی امروزی استفاده کردم. البته اگر رومی‌ها آزمایش‌های مرا می‌دیدند، احتمالاً می‌خندیدند و می‌پرسیدند چرا نمی‌دانم چطور باید چنین شیشه‌ای بسازم!»
آزمایش‌ها سرانجام نتیجه داد و هولندز ترکیبی پیدا کرد که شیشه‌ی ساخته‌شده با آن، درست مانند جام لیکورگوس، در نور بازتابی سبز و هنگام عبور نور از پشت آن قرمز دیده می‌شد. دستاورد پژوهشگران فقط بازسازی رنگ جام نبود؛ آن‌ها روشی برای تولید دوباره‌ی شیشه‌ای با همین ویژگی نوری پیدا کردند.
از جام رومی تا مجسمه‌ای مدرن
نخستین نمونه‌ی شیشه‌ی ساخته‌شده در رویداد «لایت‌فست» به نمایش درآمد. این رویداد بخشی از پروژه‌ای پژوهشی در بریتانیا است که بر طراحی مواد جدید با قابلیت کنترل نور و کاربردهای احتمالی آن‌ها در فناوری‌های پایدار تمرکز دارد.
پس از موفقیت آزمایش‌ها، گروه پژوهشی تصمیم گرفت از شیشه‌ی جدید برای ساخت اثری هنری استفاده کند. آن‌ها ساخت مجسمه را به الیوت واکر، هنرمند شیشه‌گر بریتانیایی و برنده‌ی فصل دوم مسابقه‌ی فوت شیشه (Blown Away) در نت‌فلیکس سپردند.
دستاورد پژوهشگران فقط بازسازی رنگ جام نبود؛ آن‌ها روشی برای تولید دوباره‌ی شیشه‌ای با همین ویژگی نوری پیدا کردند
واکر برای طراحی اثر جدید از دو نمونه‌ی تاریخی الهام گرفت: داستان لیکورگوس که روی جام اصلی نقش بسته و مجسمه‌ی مشهور «اطلس فارنزه» که در آن اطلس کره‌ای را بر دوش دارد.
در مجسمه‌ی جدید، جام جای کره را گرفته است. واکر همچنین بخشی از اثر را با روش دمیدن در شیشه ساخته تا تغییر رنگ آن در شرایط نوری مختلف به‌خوبی دیده شود.
مجسمه‌ی ساخته‌شده قرار است در جشنواره‌ی «ذهن» دانشگاه شفیلد در گالری میلنیوم به نمایش عمومی گذاشته شود و سپس برای نمایش دائمی به موزه‌ی شیشه‌ی ترنر در این دانشگاه منتقل شود.
