دستیارهای هوش مصنوعی دولتی هنوز در وضعیت نامشخصی قرار دارند
به گزارش فارس، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، در نخستین نشست خبری خود در آذرماه 1403 از طرح طراحی دستیار هوش مصنوعی برای وزرا خبر داد و در همان جلسه اذعان داشت که «به ازای هر وزیر و معاونان رئیس‌جمهور نیز یک دستیار هوش مصنوعی خواهیم داشت.» البته یکی از وعده‌های کلیدی معاونت در آن زمان، دستیار هوش مصنوعی رئیس‌جمهور بود که قرار بود بر اساس تجمیع دستیارهای هوشمند وزارتخانه‌ها شکل بگیرد.
در بهمن‌ماه همان سال، روند طرح «دستیار هوش مصنوعی کابینه دولت» در نشستی که افشین و معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه‌های منتخب در آن حضور داشتند، آغاز شد. در این مرحله طراحی دستیار برای ۱۰ دستگاه در نظر گرفته شد و برای هر پروژه، بسته به نوع آن، ۱۰ تا ۱۵ میلیارد تومان حمایت مالی پیش‌بینی گردید. در اسفندماه همان سال نیز افشین خبر از امضای قراردادهای مرتبط با دستیار هوش مصنوعی وزارتخانه‌ها با ۱۳ دانشگاه داد. در مردادماه 1404 معاونت علمی از نسخه ابتدایی دستیارهای هوش مصنوعی نهادهای اجرایی رونمایی کرد و نقاط قوت و ضعف پروژه‌ها به مجریان دانشگاهی اطلاع داده شد. این در حالی است که بعد از تکمیل دستیارهای هوشمند وزارتخانه‌ها، قرار بود که دستیار رئیس‌جمهور تا پایان سال 1404 معرفی شود. با این حال، در اردیبهشت 1405، در فاصله حدود ۹ ماه از رونمایی نسخه اولیه، تعداد دستیارهای طراحی‌شده همچنان به حدود ۱۳ عدد محدود بود. در اواخر خردادماه، افشین اعلام کرد که فاز دوم پروژه به اتمام رسیده و فاز سوم تا ۱۵ تیر ۱۴۰۵ ارائه خواهد شد. او دوباره تأکید کرد که در نهایت پروژه به دستیار هوشمند رئیس‌جمهور منتهی می‌شود و برای تحقق آن، نیاز به تجمیع و افزایش داده‌ها وجود دارد. همچنین در مرحله بعدی همکاری با دانشگاه‌ها، ۳۰ درصد هزینه قراردادها توسط وزارتخانه‌ها و ۷۰ درصد از سوی معاونت علمی تأمین خواهد شد.
ابهام در هزینه‌کرد و عملکرد دستیارها
طرح «دستیار هوش مصنوعی وزارتخانه‌ها» با وعده کمک به تصمیم‌سازی و ارتقاء کارایی دستگاه‌های دولتی آغاز شد، اما با گذشت نزدیک به دو سال از شروع فرآیند اجرایی آن، هنوز اطلاعات عمومی کافی برای ارزیابی جامع از میزان پیشرفت، هزینه‌کرد و تأثیرگذاری این طرح موجود نیست.
معاونت علمی در آغاز طرح حمایت مالی ۱۰ تا ۱۵ میلیارد تومانی برای هر پروژه را پیش‌بینی کرد. اول اسفند همان سال نیز از امضای قرارداد با ۱۳ دانشگاه خبر داده شد؛ اما هنوز مشخص نیست که چه مقدار از این مبلغ پیش‌بینی شده واقعاً پرداخت شده و هر پروژه در چه مرحله‌ای به تحویل رسیده است.
چند دستیار هوشمند وزرا به طور عملیاتی استفاده می‌شوند؟
ابهام فقط به هزینه‌ها محدود نمی‌شود. در گزارش‌های متعدد از ۱۳ قرارداد دانشگاهی، بیش از ۱۱ وزارتخانه و سازمان و سپس ۱۵ دستیار مرتبط با طرح نام برده شده است؛ اما مشخص نیست این اعداد دقیقاً به چه مراحلی اشاره دارند و اکنون چند دستیار فقط طراحی شده‌اند، چند مورد نسخه اولیه دارند و چند مورد به‌طور واقعی در حال استفاده‌اند.
در خرداد ۱۴۰۵ اعلام شد که فاز دوم پروژه تحویل شده و فاز سوم قرار است تا ۱۵ تیر ارائه شود اما گزارش جامع عمومی که وضعیت تحقق این موعد و نتایج نهایی هر پروژه را مشخص کند، در دسترس نیست. لذا، اعلام صرف تحویل یک فاز به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که دستیار مذکور در حال حاضر قابل استفاده است یا چه میزان نیازهای دستگاه بهره‌بردار را توانسته برآورده کند.
ناظران وزارتخانه‌ها به مفاد قرارداد دسترسی دارند؟
مبحث حائز اهمیت دیگر، سازوکار نظارت بر قراردادهای دستیار هوش مصنوعی در وزارتخانه‌های بهره‌بردار است. اطلاعات شفافی درباره تعیین ناظر در هر وزارتخانه، دسترسی او به مفاد قرارداد، مسئولیت‌های دانشگاه مجری، مبالغ قرارداد و گزارش پیشرفت پروژه منتشر نشده است. نامشخص است که آیا این ناظران از ابتدا در تعیین نیازهای دستگاه نقش داشته‌اند یا پس از آغاز پروژه برای پیگیری موارد اجرایی وارد شده‌اند و آیا صلاحیت تأیید خروجی‌ها و گزارش عدم تحقق تعهدات را دارند. به‌عنوان مثال، در مورد وزارت نیرو، مشاور هوش مصنوعی معاون وزیر اظهار داشت که این وزارتخانه به طور مستقیم در بخش فنی، قراردادی و زیرساختی ورود نکرده و تنها نقش کاربر سامانه را ایفا کرده است. این وضعیت الزام به پاسخ‌گویی معاونت علمی درباره ساختار نظارت در هر دستگاه و میزان دسترسی مسئولان به اطلاعات قراردادها را مطرح می‌سازد.
از سوی دیگر، در خرداد ۱۴۰۵ اعلام گردید که در مرحله بعد، قراردادهای سه‌جانبه میان دانشگاه، معاونت علمی و وزارتخانه‌ها تهیه خواهد شد که ۳۰ درصد هزینه را وزارتخانه و ۷۰ درصد را معاونت علمی تأمین می‌کند.
این توضیح، پرسش‌هایی درباره قراردادهای قبلی ایجاد می‌کند: آیا نیازهای هر دستگاه پیش از انتخاب مجری به‌طور رسمی شناسایی و تأیید شده بود؟ چه نهادی مسئول ارزیابی کیفیت و امنیت داده‌هاست؟ و آیا شاخص‌های مشخصی برای سنجش کاهش زمان انجام کار، افزایش دقت پاسخ‌ها یا بهبود تصمیم‌گیری تعیین شده است؟
ضرورت انتشار گزارش یکپارچه از وضعیت این طرح
اکنون خواسته اصلی، ارائه گزارشی یکپارچه از وضعیت این طرح است؛ گزارشی که به تفکیک هر وزارتخانه، نام دانشگاه یا شرکت مجری، مبلغ قرارداد و پرداخت‌های انجام‌شده، زمان‌بندی و وضعیت تحویل هر فاز، نام و سمت ناظر یا رابط دستگاه، میزان استفاده واقعی کاربران و نتایج ارزیابی عملکرد را مشخص کند. در غیاب این اطلاعات، اعلام تعداد دستیارهای طراحی‌شده یا تحویل برخی فازها به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که این پروژه‌ها تا چه اندازه به نیازهای دستگاه‌های اجرایی پاسخ داده‌اند و چه دستاورد قابل‌اندازه‌گیری برای دولت به‌وجود آورده‌اند.
در واقع معاونت علمی اکنون باید در مورد عملکرد دستیارهایی که برای طراحی و توسعه آنها بودجه اختصاص داده شده است، توضیح دهد. افشین در مرداد ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که نخستین نتیجه عملیاتی دستیار رئیس‌جمهور تا پایان همان سال آماده استفاده خواهد بود؛ با این حال در خرداد ۱۴۰۵ همچنان به تجمیع داده‌های وزارتخانه‌ها به‌عنوان پیش‌نیاز تحقق دستیار هوشمند رئیس‌جمهور اشاره می‌شد. بنابراین اکنون سؤال این است که وعده‌های اولیه تا چه میزان محقق شده و دستیارهای معرفی‌شده در عمل چه نقشی ایفا می‌کنند؟ معاونت علمی باید به تفکیک هر دستگاه مشخص کند که چه خروجی‌هایی به آنها تحویل داده شده، کدام دستیارها به‌طور واقعی به بهره‌برداری رسیده‌اند، چه میزان از بودجه پیش‌بینی‌شده پرداخت شده و عملکرد سامانه‌ها با چه شاخص‌هایی ارزیابی می‌شود.
همچنین باید مشخص شود چرا با وجود وعده آماده‌شدن دستیار رئیس‌جمهور تا پایان ۱۴۰۴، در خرداد ۱۴۰۵ این دستیار همچنان به‌عنوان هدف نهایی طرح مطرح می‌شد و برنامه زمان‌بندی تحقق آن اکنون چه وضعیتی دارد.
