فیلم گمشده ژرژ ملی‌یس پس از بیش از ۱۰۰ سال کشف شد؛ رباتی که در سال ۱۸۹۷ به خالقش حمله کرد
خبرگزاری خبرآنلاین گزارش می‌دهد که یک جعبه چوبی مملو از حلقه‌های زنگ‌زده فیلم، کتابخانه کنگره ایالات متحده را با یکی از کشف‌های قابل توجه تاریخ سینما روبرو کرد.
درون این حلقه‌ها، یک نسخه از فیلم کوتاه «گوگوس و آدمک خودکار» اثر ژرژ ملی‌یس، کارگردان فرانسوی، شناسایی شد. این فیلم که تقریباً ۴۵ ثانیه طول دارد، در سال ۱۸۹۷ تولید شده و به احتمال زیاد نخستین نمونه مستند از نمایش یک ربات در سینما به شمار می‌آید. در این اثر صامت، آدمکی مکانیکی پس از شروع حرکت، علیه سازنده‌اش شورش می‌کند؛ تصویری که بیش از یک قرن پیش از اوج‌گیری مباحث امروزی در زمینه هوش مصنوعی، نمایی سینمایی از از کنترل خارج شدن یک ماشین ارائه می‌کند.
کشف فیلمی گمشده میان حلقه‌های تاریخی
کتابخانه کنگره آمریکا اعلام کرد که این حلقه‌ها متعلق به ویلیام دلیسل فریسبی، آموزگار و نمایش‌دهنده سیار فیلم در ایالات متحده بودند. نواده‌اش، بیل مک‌فارلند، مجموعه‌ای از فیلم‌های قدیمی خانوادگی را که در طول سال‌ها در اختیار خانواده‌اش مانده بود، به مرکز ملی حفاظت از آثار دیداری و شنیداری کتابخانه کنگره ارائه داد.
در سپتامبر ۲۰۲۵، مک‌فارلند و همسرش این مجموعه را به مرکز حفاظت از فیلم در کالپپر ویرجینیا منتقل کردند. حلقه‌ها به شدت فرسوده و زنگ‌زده بودند و در برخی قسمت‌ها به یکدیگر چسبیده بودند. همچنین، بخش‌هایی از فیلم به علت گذشت زمان دچار آسیب شده بودند. کارشناسان در حین بررسی فریم به فریم مجموعه، با یک علامت آشنا برخورد کردند: ستاره‌ای سیاه که بر پایه‌ای در مرکز تصویر نقاشی شده بود و نشان‌دهنده شرکت تولید فیلم ملی‌یس بود.
پس از آنالیز تصاویر و مقایسه آن‌ها با اسناد و فهرست‌های تاریخی آثار ملی‌یس، مشخص شد که یکی از حلقه‌ها، نسخه‌ای از «گوگوس و آدمک خودکار» است؛ فیلمی که تصور می‌شد تمامی نسخ آن از بین رفته است.
کتابخانه کنگره آمریکا این دستاورد را در تاریخ ۲۶ فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد و نسخه دیجیتال این فیلم اکنون در مجموعه نمایش ملی این نهاد به صورت آنلاین موجود است.
آدمکی که به خودمختاری دست می‌یابد
«گوگوس و آدمک خودکار» فیلمی کوتاه و بی‌صدا است که ملی‌یس در آن به ایفای نقش شعبده‌باز پرداخته است. او در یک کارگاه با پس‌زمینه نقاشی شده، آدمکی مکانیکی با لباس شخصیت دلقک «پی‌یرو» را بر روی پایه‌ای می‌گذارد و با چرخاندن دسته‌ای، آن را زنده می‌کند.
آدمک ابتدا حرکات ساده‌ای انجام می‌دهد، اما به تدریج بزرگ‌تر می‌شود تا به اندازه یک انسان بالغ برسد. سپس کنترل حرکات خویش را به دست می‌گیرد و با عصای خود به سر شعبده‌باز ضربه می‌زند. ملی‌یس نیز در پاسخ به این عمل، با چکشی بزرگ به آدمک ضربه می‌زند. با هر ضربه، آدمک کوچک‌تر و کوچک‌تر می‌شود تا سرانجام ناپدید شود.
این صحنه‌ها با استفاده از ترفندهای تصویری و تدوین شکل گرفته‌اند؛ همانی که ملی‌یس در تقویت امکانات خیال‌پردازی در سینما سهم بسزایی در پیشرفت آن داشته است.
اگرچه کلمه «ربات» چند دهه بعد از تولید این فیلم وارد زبان شد، اما این آدمک مکانیکی را می‌توان نمونه‌ای ابتدایی از نمایش یک موجود مصنوعی در سینما به شمار آورد؛ موجودی که در ابتدا تحت کنترل انسان است و بعدها بر علیه او عمل می‌کند.
ژرژ ملی‌یس؛ شعبده‌باز و نوآور سینما
ژرژ ملی‌یس که در سال ۱۸۶۱ در پاریس متولد شد، پیش از ورود به دنیای سینما یک شعبده‌باز بود. او به واسطه آشنایی با ترفندهای نمایشی و خطای دید، به سرعت دریافت که دوربین سینما می‌تواند فراتر از ثبت واقعیت عمل کند و امکان خلق جهان‌های غیرممکن را فراهم کند.
ملی‌یس یکی از پیشگامان استفاده از ترفندهایی مانند توقف دوربین، تعویض تصاویر و دیگر ترفندهای تدوینی برای ناپدید کردن اشیا، تغییر ابعاد شخصیت‌ها و به تصویر کشیدن رویدادهای خیالی بود. فیلم مشهور او، «سفری به ماه» که در سال ۱۹۰۲ تولید شد، به عنوان یکی از نمایانگرهای تاریخ سینمای علمی‌تخیلی شناخته می‌شود.
با این وجود، بخش اعظم آثار ملی‌یس در خلال جنگ جهانی اول از بین رفتند. در این دوران، بسیاری از نگاتیوهای او برای استخراج نقره و مواد سلولوئیدی ذوب شدند و خود او نیز تعدادی از فیلم‌های باقی‌مانده را بعد از جنگ نابود کرد. به همین دلیل، کشف هر نسخه جدیدی از آثار او می‌تواند بخش‌هایی از تاریخ گمشده سینما را برای ما روشن کند.
فیلمی که یک قرن در گمنامی بود
اهمیت کشف «گوگوس و آدمک خودکار» تنها به داستان جذاب آن محدود نمی‌شود. این فیلم همچنین نمونه‌ای از شکنندگی میراث سینمای ابتدایی را به تصویر می‌کشد؛ دوره‌ای که نگهداری از نسخه‌های فیلم به ابزار و استانداردهای امروزی تجهیز نشده بود و بسیاری از آثار به دلیل فرسودگی، شرایط نامناسب ذخیره‌سازی یا استفاده مجدد از مواد سازنده نگاتیوها از بین رفتند.
کارشناسان کتابخانه کنگره با بررسی حلقه‌ی کشف‌شده توانستند آن را شناسایی و نسخه دیجیتالی از آن تهیه کنند. کاوش در آثار باقی‌مانده بر روی فیلم همچنین نشان می‌دهد که نسخه موجود احتمالاً چندین بار از روی نسخه‌های پیشین تکثیر شده است؛ موضوعی که به تاریخ گردش فیلم در سال‌های آغازین سینما مرتبط می‌شود.
این نسخه اکنون راهی تازه برای مشاهده اثر گشوده است که به احتمال زیاد بیش از یک قرن کسی آن را ندیده بود. فیلمی ۴۵ ثانیه‌ای که امروز علاوه بر ارزش تاریخی‌اش، یادآور پرسش شناخته‌شده‌ای است: اگر روزی ماشین‌های ساخته دست انسان از کنترل او خارج شوند، چه بر سر بشر خواهد آمد؟
مترجم: ریحانه اسکندری
منابع: کتابخانه کنگره آمریکا، مرکز ملی حفاظت از آثار دیداری و شنیداری؛ رادیوی عمومی ملی آمریکا (NPR).
۵۹۲۴۴
