در صورت خاموش شدن همزمان تمامی موتورهای یک هواپیما در حین پرواز، چه رخ خواهد داد؟

تصور کنید در ارتفاع ۱۱ کیلومتری از سطح زمین نشسته‌اید و ناگهان صدای موتورهای هواپیما به‌طور ناگهانی قطع می‌شود. ناگهان دیگر از غرش همیشگی موتورهای هواپیما خبری نیست و آن‌گاه باید که هواپیما به پروازش ادامه دهد بدون آنکه نیروی محرکه‌ای داشته باشد. چه حسی به شما دست می‌دهد؟ آیا چند ثانیه دیگر به زمین می‌افتید؟ آیا امکان دارد خلبان بتواند موتور را مجدداً روشن کند؟ و در صورت عدم موفقیت، چه سرنوشتی در انتظار مسافران خواهد بود؟

برخلاف آنچه بسیاری فکر می‌کنند، خاموش شدن همه موتورها در هواپیما به معنای سقوط آن به‌طور فوری نیست. این گونه از هواپیماهای مسافربری به گونه‌ای طراحی شده‌اند که با وجود چنین شرایط اضطراری، تا زمانی که سرعت کافی دارند، قادر به نگهداری خود در هوا هستند. با این حال، این وضعیت به شدت مخاطره‌آمیز است و عوامل متعددی مثل ارتفاع هواپیما، دلیل خاموش شدن موتورها، شرایط جوی و فاصله تا زمین مناسب می‌تواند بر نتیجه تأثیرگذار باشد.

برای فهمیدن این پدیده، نیاز است تا تفاوت بین نیروی پیشران و نیروی بالابر را درک کنیم. موتور هواپیما نیازی برای حرکت رو به جلو را تأمین می‌کند، در حالی که بال‌ها به کمک هوا عبوری از روی خود، نیروی بالابر تولید می‌نمایند. تا زمانی که هواپیما دارای سرعت کافی باشد، بال‌ها قادرند آن را در آسمان نگه دارند حتی در صورت عدم فعالیت موتور.

مسافری که در کابین نشسته است، ممکن است در ابتدا تنها متوجه قطع شدن صدای موتور شود؛ اما خدمه‌ی پرواز بلافاصله با بحران جدی‌ای روبرو خواهند شد. از دست رفتن نیروی موتور می‌تواند تأثیرات جدی بر روی تولید برق و برخی از سیستم‌های دیگر هواپیما داشته باشد. با این حال، هواپیماهای مسافربری به سامانه‌های پشتیبانی مجهز هستند تا به خلبانان این امکان را بدهند که کنترل هواپیما را ادامه دهند.

در بسیاری از مدل‌های هواپیما، در شرایط اضطراری، یک توربین بادی اضطراری یا RAT از بدنه خارج می‌شود. این ابزار با استفاده از جریان هوای عبوری می‌چرخد و برای تأمین بخشی از برق یا فشار هیدرولیک مورد نیاز سیستم‌های حیاتی به کار می‌رود. البته باید توجه داشت که RAT نمی‌تواند جایگزین موتور هواپیما شود و انرژی آن نیز محدود است؛ وظیفه‌اش عمدتاً حفظ کنترل هواپیما در شرایط بحرانی است.

بله، در بسیاری از مواقع، امکان روشن کردن مجدد موتورهای هواپیما در حین پرواز وجود دارد. این فرایند به «روشن‌سازی مجدد موتور در پرواز» معروف است و بخشی از پروسه‌های اضطراری هواپیماهای مسافربری به‌حساب می‌آید. خلبانان برای اجرای این عمل به طور کامل آموزش دیده‌اند و شرکت‌های سازنده هواپیماها نیز پروتکل‌های مشخصی برای این شرایط به آن‌ها ارائه می‌دهند.

یکی از تکنیک‌ها استفاده از جریان هوای موجود است. وقتی هواپیما هنوز در حرکت است، هوا به داخل موتور وارد می‌شود و می‌تواند اجزای چرخان آن را فعال کند. اگر شرایط به‌گونه‌ای مناسب باشد و موتور آسیب قابل توجهی ندیده باشد، خلبان می‌تواند با رعایت دستورالعمل‌های مربوط به همان مدل هواپیما، فرایند احتراق را دوباره به جریان بیندازد.

روش دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، استفاده از سیستم برق و تجهیزات کمکی درون هواپیماست. بسیاری از هواپیماهای مدرن به یک واحد تولید برق کمکی (APU) مجهز هستند؛ دستگاهی کوچک که معمولاً در بخش انتهایی بدنه قرار گرفته و می‌تواند برق و هوای فشرده را برای تامین نیازهای الکتریکی و برخی ابزارها فراهم کند. در شرایط مساعد، این سیستم می‌تواند در روشن کردن مجدد موتور نیز مفید باشد. البته روش دقیق روشن‌سازی موتور وابسته به نوع هواپیما، وضعیت ارتفاع، سرعت و شرایط موتور است.

نکته‌ی کلیدی این است که خاموش شدن موتورها همیشه به معنای خرابی دائمی آن‌ها نیست. بسیاری از اوقات عواملی مانند خالی شدن سوخت، ورود پرندگان به موتور و یا شرایط جوی شدید می‌تواند باعث خاموش شدن موتور شود. در صورتی که علت اصلی برطرف شود و موتور از آسیب جدی مصون بماند، شانس روشن شدن مجدد آن وجود دارد. اما چنانچه موتور دچار آسیب مکانیکی شدید شده باشد، تلاش برای روشن کردن آن ممکن است بی‌ثمر باشد.

یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها، پرواز شماره‌ی ۲۳۶ شرکت ایر ترانسات در سال ۲۰۰۱ است. این هواپیمای ایرباس A330 از تورنتو به مقصد لیسبون در حال پرواز بود که به دلیل نشت سوخت، به تدریج مخازن سوخت خالی شدند. ابتدا موتور سمت راست و سپس موتور چپ از کار افتاد و هواپیما در میانه‌ی اقیانوس اطلس بدون هیچ نیروی محرکه باقی ماند.

خلبانان این هواپیما موفق شدند با کنترل در وضعیت سرخوردن، هواپیما را به زمین فرود بیاورند و پس از تقریبا ۱۹ دقیقه، فرود را در فرودگاه لاژس در جزایر آزور انجام دادند. این هواپیما در این مدت حدود ۱۲۰ کیلومتر بدون نیروی موتور طی کرد و تمامی ۳۰۶ سرنشین آن سالم ماندند. این حادثه نمایانگر این است که یک هواپیمای بزرگ مسافربری می‌تواند در موقعیت‌های مناسب و با هدایت صحیح خلبانان، مسافت‌های قابل توجهی را بدون موتور طی نماید.

مورد مشهور دیگر، پرواز شماره‌ی ۱۵۴۹ متعلق به شرکت یو‌اس ایرویز در سال ۲۰۰۹ است. این هواپیمای ایرباس A320 تنها چند دقیقه پس از برخاستن از فرودگاه لاگواردیا در نیویورک به یک دسته غاز کانادایی برخورد کرد. پرندگان به هر دو موتور راه پیدا کردند و نیروی پیشران تقریباً به‌طور کامل از بین رفت.

خلبانان در تلاش بودند تا موتورهای هواپیما را مجدداً روشن کنند، اما در این امر موفق نشدند. با توجه به ارتفاع کم و زمان محدود، امکان بازگشت به فرودگاه وجود نداشت. کاپیتان، چسلی سالنبرگر، تصمیم گرفت که هواپیما را بر روی رودخانه‌ی هادسون فرود بیاورد. هواپیما بر روی آب نشسته و تمامی ۱۵۵ سرنشین آن نجات یافتند، گرچه تعدادی از مسافرین و خدمه دچار آسیب شدند.

این دو واقعه نکته‌ای مهم را روشن می‌سازد: خاموش شدن موتور در ارتفاع کروز، زمان بیشتری برای شناسایی مشکل، تلاش جهت روشن کردن مجدد و انتخاب محل فرود مناسب را فراهم می‌آورد. در حالی که در ارتفاع‌های پایین، به ویژه در دقایق اولیه پس از بلند شدن، خلبان ممکن است تنها چند دقیقه یا کمتر برای اتخاذ تصمیم داشته باشد.

زمانی که همه موتورها از کار بیفتند، نتیجه به چند عامل وابسته است: ارتفاع و سرعت هواپیما، دلیل خاموش شدن موتورها، قابلیت روشن کردن مجدد آن‌ها و وجود محل مناسبی برای فرود. هواپیما بدون نیروی موتور نیز می‌تواند به پرواز ادامه دهد، اما ارتفاع خود را از دست می‌دهد و زمان محدودی برای واکنش دارد. لذا، خلبانان باید در حین تلاش برای روشن کردن موتورهای هواپیما، خود را برای اقدام به فرود اضطراری نیز آماده کنند.