نقش ۹۰ درصدی انسان در بروز آتشسوزیهای جنگلی
در سالهای اخیر، شیوع آتشسوزیهای جنگلی به یکی از چالشهای اساسی زیستمحیطی در ایران و دیگر نقاط جهان تبدیل گشته است؛ این تهدید جدی نهتنها به نابودی منابع طبیعی و کاهش تنوع زیستی منجر میشود، بلکه میتواند امنیت آبی، کیفیت خاک، پایداری اقلیم و حتی سلامتی انسانها را به مخاطره اندازد.
آتشسوزی اخیر در جنگلهای «الیت» دوباره توجه افکار عمومی را به این موضوع مهم جلب کرده است. منطقهای که تا چند دهه پیش در ماه آذر تحت پوشش برف و جریان آب بود، اکنون بهواسطه گرمایش جهانی، کاهش بارش و خشکسالی وسیع در شمال کشور، بسیار آسیبپذیر شده و به راحتی تحت تأثیر کوچکترین جرقهها قرار میگیرد.
آتشسوزی الیت به گونهای اتفاق افتاد که بسیاری از کارشناسان آن را “غیرمعمول” یا حتی “بیسابقه” توصیف کردند؛ این آتش بهطور سطحی گسترش یافت و خوشبختانه بخش عمدهای از درختان موفق به نجات شدند، با این حال این رخداد به روشنی نشاندهنده تغییرات سریع اقلیمی در شمال کشور است و این حقیقت را عیان کرد که حریق اکنون دیگر مختص تابستانهای گرم و خشک نیست و ممکن است در هر فصلی رخ دهد.
تحولات در الگوهای آتشسوزی و ناتوانی اکوسیستم در بازیابی طبیعی
در این رابطه، هادی کیادلیری، معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگویی با تسنیم، به ثبت سالانه ۱۸ هزار آتشسوزی در جنگلها و مراتع کشور اشاره کرده و گفت: آتشسوزیها دیگر محدود به فصول مشخصی نیستند و مراقبت از اکوسیستم بدون حمایتی قوی نمیتواند با این شرایط مصون بماند.
او تصریح کرد: در گذشته، آتشسوزیها به زمانها و مکانهای خاصی محدود بودند و اکوسیستمها فرصت احیای طبیعی داشتند، اما اکنون شدت و گسترش آتشسوزیها به قدری افزایش یافته است که جنگلها و مراتع همواره تحت فشار قرار دارند و اکوسیستم بدون حمایت نمیتواند این میزان تنش را تحمل کند.
وی همچنین یادآور شد: تغییرات اقلیمی شامل افزایش دما، کاهش رطوبت و وزش بادهای گرم، زمینهساز تسریع روند گسترش آتش شده است.
نقش عوامل انسانی و لزوم اصلاح رفتار در حفظ طبیعت
کیادلیری با اشاره به این که بیش از ۹۰ درصد آتشسوزیها منشأ انسانی دارند، تصریح کرد: در بسیاری از موارد، یک خطای کوچک، یک سهلانگاری یا اقدام ناصحیح در طبیعت مانند رها کردن زبالهها یا روشن کردن آتش در زمان غیرمناسب میتواند به فاجعهای زیستمحیطی تبدیل شود.
او تأکید کرد: افزایش دسترسی انسانها به جنگلها، گسترش گردشگری بدون آموزش و کمبود فرهنگ صحیح استفاده از طبیعت، احتمال وقوع آتشسوزیها را در تمامی فصول افزایش میدهد. کیادلیری هشدار داد که در صورت عدم اصلاح رفتار مردم، حتی بهترین تجهیزات اطفای حریق نیز قادر به کاهش خسارات نخواهند بود.
انتقاد از روش مدیریت سنتی و ضرورت تغییر رویکرد ملی
معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست به رویکرد سنتی که بیشتر بر “خاموش کردن آتش پس از بروز فاجعه” تمرکز دارد انتقاد کرد و بیان داشت: «تا زمانی که حریق اتفاق نیفتد، اقدام مؤثری انجام نمیشود و این تأخیر منجر به گسترش آتش و ایجاد مشکلاتی برای مدیریت آن خواهد شد.»
او افزود: برای مدیریت درست آتش، اقدامیات باید از مرحله پیشگیری آغاز شود و برنامهریزیها باید در دو سطح کوتاهمدت و بلندمدت صورت گیرد.
به گفته او، فقدان هماهنگی بین نهادها، کمبود تجهیزات استاندارد و آموزش ناکافی نیروهای محلی، مدیریت بحران را دشوارتر کرده است. کیادلیری بر ضرورت ایجاد یک ساختار یکپارچه و هماهنگ از سطح ملی تا محلی تأکید کرد تا در برابر آتشسوزیهای افزاینده مقاومت کنیم.
هشدار درباره نگرانیهای آبی در شمال کشور
این کارشناس منابع طبیعی در ادامه با اشاره به تحولات عمیق هیدرولوژیکی شمال کشور گفت: خشکسالی از نواحی مرتفع آغاز شده است و یخچالهای کوچک و دائمی در حال ناپدید شدن هستند و رودخانههای دائمی به فصلی تبدیل میشوند.
او هشدار داد که نباید تصور شود شمال کشور به خاطر بارندگیهای فراوان همیشه از کمآبی در امان خواهد بود.
طبق گفته او، خشکی به آرامی در حال گسترش است و در آینده، شهرهای پاییندست با مشکلات جدی در تأمین آب مواجه خواهند شد؛ لذا باید از همین امروز برای مقابله با این بحران برنامهریزی کرد و نه وقتی که وضعیت به شرایط اضطراری برسد.
اهمیت آموزش و توانمندسازی جامعه و ایجاد پایگاه تخصصی در چالوس
کیادلیری در ادامه از تأسیس پایگاه آموزشی اطفای حریق جنگلها در چالوس خبر داد و افزود: این پایگاه قرار است به آموزش نیروهای متخصص، گروههای مردمی، جنگلبانان و محیطبانان بپردازد.
او همچنین توضیح داد: تمامی افرادی که آموزش میبینند در یک سامانه ثبت خواهند شد تا در مواقع اضطراری امکان فراخوان آنها وجود داشته باشد.
وی گفت: مردم بزرگترین سرمایههای محیط زیست هستند و در صورت آموزش صحیح میتوانند در مهار آتشها نقش مؤثری ایفا کنند.
کیادلیری همچنین بر این نکته تأکید کرد که مدیریت مناطق طبیعی باید بر اساس پیشگیری باشد؛ زیرا در دهه اخیر، سالانه بین ۱۸ هزار تا ۶۰ هزار هکتار از جنگلها و مراتع کشور در آتش سوختهاند و این روند در حال افزایش است.
