چگونه پول بنزین ۱۵۰۰ تومانی توزیع خواهد شد؟
نتایج بررسیهای مربوط به مدیریت مصرف بنزین طی سالهای ۱۳۳۰ تا ۱۴۰۲ نشان میدهد که دولتها در هر دو دوره قبل و بعد از انقلاب بارها به اتخاذ روشهای شوکدرمانی روی آوردهاند و این رویکرد هر بار با عواقب امنیتی و اجتماعی منفی همراه بوده، اما آنها نتوانستهاند از این تجربیات عبرت بگیرند. نمونههایی از این وقایع در سالهای ۱۳۴۳، ۱۳۸۶ و آبان ۱۳۹۸ مشاهده شده است. با این حال، در دولت کنونی به جای نگهداری قیمت بنزین در یک سطح ثابت، هر سال قیمت آن تغییر میکند. این استراتژی به دولت این امکان را داده تا از نیاز به شوکدرمانی پرهیز کند و از وقوع اعتراضات و بحرانهای اجتماعی ناشی از افزایش قیمت بنزین جلوگیری کند.
فرهیختگان در گزارشی اعلام کردند: گرچه ایران در زمره بزرگترین تولیدکنندگان نفت دنیا قرار دارد، اما مصرف بیرویه بنزین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای کشور تبدیل شده است. طبق آمار رسمی، متوسط مصرف روزانه بنزین تا سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۲۵ تا ۱۳۰ میلیون لیتر رسیده و در برخی ایام پیک سفر از مرز ۱۴۰ میلیون لیتر نیز عبور کرده است. این رقم در چند ماه اخیر به ۱۴۹ میلیون لیتر در روز نیز رسیده است. به این ترتیب، ایران به یکی از پرمصرفترین کشورها در جهان تبدیل شده بهگونهای که سرانه مصرف سالیانه بنزین در کشور بیش از ۳۶۹ لیتر برآورد شده که حدود ۶۰ درصد بالاتر از میانگین جهانی (حدود ۲۲۳ لیتر) است. بر اساس اطلاعات پایگاه تحلیلی اقتصاد جهانی (GLOBAL ECONOMY)، مصرف نهایی انرژی سرانه در ایران تقریباً ۱.۸ برابر میانگین جهانی است. در زمینه محصولات نفتی (شامل بنزین)، مصرف سرانه ایران تقریباً ۱.۴ برابر میانگین جهانی گزارش شده است.
صرف نظر از اینکه چه عواملی به وضعیت کنونی منجر شدهاند (که کارشناسان اقتصادی بیتوجهی دولتها به اقتصاد انرژی را عامل آن میدانند)، افزایش قابل توجه واردات بنزین و گازوئیل خود به یک چالش جدی برای دولت تبدیل شده است. بر اساس گزارشهای رسمی، در سال گذشته به طور میانگین روزانه ۱۱ میلیون لیتر بنزین و ۲.۵ میلیون لیتر گازوئیل وارد کشور شده است. نکته قابل توجه این است که برخی از گزارشات رسمی و غیررسمی نشان میدهند که در سال ۱۴۰۳ به طور متوسط روزانه ۲۰ میلیون لیتر بنزین و گازوئیل از کشور قاچاق شده است.
افزایش ۷۳ درصدی مصرف بنزین در ۶ سال اخیر
گزارشهای مالی شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران، نشاندهنده این است که میانگین مصرف بنزین از سال ۱۳۹۷ تا سال ۱۴۰۳ به میزان حدود ۷۳ درصد افزایش یافته و از ۲۶ میلیارد و ۲۷۲ میلیون لیتر به ۴۵.۵ میلیارد لیتر در سال ۱۴۰۳ رسیده است. باید اشاره کرد که با افزایش قیمت بنزین در سال ۱۳۹۸، مصرف به طور قابل توجهی کاهش پیدا کرد و این کاهش به میزان ۵ میلیارد لیتر رسید. اما پس از سال ۱۳۹۸، مصرف دوباره با شتاب بیشتری افزایش یافت. در سال ۱۳۹۹، متوسط مصرف سالانه بنزین به ۲۷.۶ میلیارد لیتر رسید. از آن زمان، میانگین مصرف سالانه بنزین از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ به ترتیب به ۳۲، ۳۶.۵، ۴۲.۲ و ۴۵.۵ میلیارد لیتر رسید. به طوری که بهطور متوسط هر سال ۴ تا ۵ میلیارد لیتر به مصرف بنزین در ایران افزوده شده است. اگر بخواهیم به تحلیل میانگین مصرف روزانه بنزین در این دوره بپردازیم، در سال ۱۳۹۷ حدود ۷۲ میلیون لیتر، و برای سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ به ترتیب روزانه ۵۹، ۷۵، ۸۷، ۱۰۰ و ۱۱۵.۵ میلیون لیتر مصرف شده و در سال ۱۴۰۳ به ۱۲۴ میلیون لیتر در روز رسید.
افزایش ۸۸ درصدی مصرف گازوئیل در ایران در عرض ۶ سال
مطابق گزارش صورت مالی شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران، مصرف گازوئیل در کشور از حدود ۲۴ میلیارد لیتر به ۴۵ میلیارد لیتر در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است؛ به عبارتی، طی ۶ سال اخیر مصرف گازوئیل در ایران ۸۸ درصد افزایش یافته است. به دنبال افزایش نرخ حاملهای انرژی، مصرف گازوئیل نیز در سال ۱۳۹۸ شاهد یک کاهش ۱.۵ میلیارد لیتری بود، اما از سال ۱۳۹۹ به بعد این مصرف در حال افزایش بوده و به صورت مثال، از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ مصرف گازوئیل به ترتیب به حدود ۳۶.۲، ۳۷.۳، ۳۹.۵ و ۴۰.۷ میلیارد لیتر رسیده است. با لحاظ ۳۶۵ روز در سال، میتوان گفت که مصرف روزانه گازوئیل از ۶۵.۵ میلیون لیتر به ۱۲۳ میلیون لیتر در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. بهطوری که در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، مصرف گازوئیل به ترتیب به ۱۰۲، ۱۰۸، ۱۱۲ و ۱۲۳ میلیون لیتر در روز گزارش شده است.
بنزین لیتری ۲۰۰ تومان!
صرف نظر از چگونگی قیمت تمامشده بنزین و گازوئیل برای دولت، لازم است به دو عدد کلیدی اشاره شود که در این گزارش به شرکت ملی پالایش نفت ایران و جایگاههای عرضه فرآوردههای نفتی مربوط میشود. اولین عدد مربوط به کارمزد انتقال، توزیع و فروش است که فقط به انتقال بنزین و سایر حاملهای انرژی از پالایشگاه تا باک خودرو اختصاص دارد. طبق این گزارش، کارمزد انتقال بنزین در شرکت پالایش نفت از ۱۰۰ تومان در سال ۱۳۹۷ به ۷۰۰ تومان در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. همچنین برای گازوئیل، کارمزد انتقال از ۸۰ تومان در سال ۱۳۹۷ به ۵۳۸ تومان در سال ۱۴۰۳ رسید.
دومین کارمزد که در این گزارش به آن پرداخته شده، کارمزد (حقالعمل) جایگاههای عرضه فرآوردههای نفتی در سال ۱۴۰۴ است. بر اساس اطلاعات دریافتی از جایگاههای عرضه سوخت، کارمزد جایگاههای فرآوردههای نفتی برای بنزین سهمیهای و سوپر در پله اول معادل ۶۵۳ تومان به ازای هر لیتر تعیین شده و برای گازوئیل حدود ۳۸۴ تومان به ازای هر لیتر است. لذا اگر قیمت سهمیهای هر لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومان باشد، با در نظر گرفتن قیمت تمامشده بنزین، هزینه کل این دو کارمزد در مجموع برای بنزین به حدود ۱۳۵۰ تومان و برای گازوئیل به ۹۵۲ تومان خواهد رسید. این بدان معناست که دولت با فروش گازوئیل سهمیهای به بهای ۳۰۰ تومان، باید بهازای هر لیتر ۶۵۲ تومان به عنوان کارمزد به جایگاهداران و شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران پرداخت کند. همچنین با فروش بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان، دولت تنها ۱۵۰ تومان درآمد خواهد داشت. هرچند که با احتساب قیمت تمامشده بنزین، دولت مجبور است مبلغ قابل توجهی را از جیب خود (مردم) صرف کند.
واردات روزانه ۱۱ میلیون لیتری بنزین
تا کنون هیچ آمار رسمی از سوی دولت در خصوص واردات بنزین منتشر نشده است. اما سازمان ملی استاندارد در گزارشی مرتبط با هوای پاک به موضوع واردات سوخت پرداخته است. بر اساس اطلاعات این سازمان، در سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰، هیچ محموله بنزین وارداتی برای ارزیابی به ادارات کل استاندارد ارجاع نشده و همچنین سایر سوختها نظیر نفت، گاز و نفت کوره نیز ثبت نگردیده است. در ششماهه اول سال ۱۴۰۱، سه محموله سوخت به کشور وارد شد: یک محموله بنزین و دو محموله گازوئیل.
با شروع نیمه دوم سال ۱۴۰۱، حجم واردات سوخت به طرز چشمگیری افزایش یافت و ۸۵ محموله شامل ۱۹ محموله بنزین با حجم تقریبی ۴۵۵.۵ میلیون لیتر و ۶۶ محموله گازوئیل با حجم تقریبی ۴۶۳.۷ میلیون لیتر وارد کشور شد. در ششماهه دوم سال ۱۴۰۲، ۱۲۲ محموله بنزین با وزن یک میلیون و ۷۶۳ هزار تن و ۱۶ محموله نفت گاز به وزن ۳۰ هزار و ۹۷۰ تن به ادارات کل سطح استانی ارجاع گردید. در ششماهه اول سال ۱۴۰۳ نیز تعداد ۱۹۹ محموله بنزین به وزن جمعی یک میلیون و ۳۰۷ هزار تن و ۲۶ محموله نفت گاز به وزن ۲۷۸ هزار و ۵۳۴ تن ارزیابی شد. در ششماهه دوم سال ۱۴۰۳ نیز روند ارزیابی ادامه یافت و ۱۱۹ محموله بنزین با وزن یک میلیون ۶۵۲ هزار و ۷۷۰ تن و ۲۹۹ محموله نفت گاز به وزن ۴۰۳ هزار و ۸۲۹ تن به ادارات مربوطه ارسال گردید.
با توجه به این اعداد، در سال ۱۴۰۳ تقریباً ۳ میلیون تن بنزین و بیش از ۶۸۲ هزار تن گازوئیل به کشور وارد گردید. این مقادیر اگر به لیتر تبدیل شوند، نشاندهنده واردات بیش از ۴ میلیارد لیتر بنزین به کشور است که به معنای واردات روزانه ۱۱ میلیون لیتر بنزین و به مجموع حدود ۹۲۶ میلیون لیتر گازوئیل خواهد بود که عدد روزانه آن معادل ۲.۵ میلیون لیتر است.
از چاه تا جایگاه، هزینه تأمین فرآوردههای نفتی
در ارتباط با قیمت تمامشده بنزین، بحث و نظرات متفاوتی وجود دارد. برخی فعالان مجازی به کارمزد پالایشگاهها استناد میکنند و قیمت تمامشده بنزین را به آن نسبت میدهند، در حالیکه این محاسبات شامل هزینههای متنوعی از جمله هزینه استخراج هر لیتر نفت خام، هزینه انتقال هر لیتر نفت خام و فرآوردهها (شرکت خطوط لوله و مخابرات ایران)، هزینه توزیع هر لیتر فرآورده (شرکت ملی پخش)، کارمزد فروش هر لیتر بنزین به جایگاه (سود شرکت توزیع)، کارمزد فروش هر لیتر بنزین در جایگاه (سود خردهفروشی) و قیمت موثر نفت خام؛ همچنین عوارض شهری و مالیات بر ارزش افزوده را در نظر نمیگیرد، که در نتیجه قیمت نهایی بسیار ناچیز به نظر میرسد و ادعا میشود که این همان قیمت تمامشده است.
سال گذشته، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور کشور در زمان ارائه لایحه بودجه ۱۴۰۴، اعلام کرد که بهای تمامشده هر لیتر بنزین، با فرض قیمت صفر ریالی برای نفت (یعنی فقط در زنجیره پالایش) بالای ۸ هزار تومان است. برخی کارشناسان در نقد سخنان رئیسجمهور، بیان کردند که این رقم با احتساب قیمت نفت نیز به همین میزان است.
در آبان ۱۴۰۳، دو اندیشکده حوزه انرژی، یعنی اندیشکده سولوشن و اندیشکده تدبیر انرژی (زیرمجموعه اتاق بازرگانی کرمان) در گزارشی با عنوان «از چاه تا جایگاه؛ هزینه تأمین هر لیتر فرآورده نفتی در ایران» هزینه تمامشده بنزین و گازوئیل از مرحله استخراج تا باک خودرو را تحلیل نمودند. این گزارش به بررسی قیمت تمامشده بنزین و گازوئیل در بازه زمانی بین ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ میپردازد.
بر اساس این گزارش، زنجیره تأمین بنزین و گازوئیل در ایران به چهار بخش اصلی تقسیم میشود که شامل تولید نفت تحت نظارت شرکت ملی نفت (از طریق ۱۳ شرکت زیرمجموعه) و بخش پالایش و خردهفروشی که تحت تصدی شرکتهای خصوصی یا شبهدولتی و نیز بخش انتقال که در اختیار شرکت ملی پالایش و پخش قرار دارد، میشود.
طبق اطلاعات این گزارش، سبد خوراک بنزین کشور شامل ۴۱ درصد میعانات و ۵۹ درصد نفت خام است. این نسبت برای گازوئیل به ترتیب برابر ۱۳ درصد و ۸۷ درصد است. با احتساب نسبتهای متفاوت خوراک (نفت خام و میعانات) فرآوردههای پالایشی، هزینه تولید خوراک برای یک لیتر بنزین و گازوئیل در سال ۱۴۰۲ به ترتیب ۲.۶ و ۳.۶ سنت است.
همچنین متوسط هزینه پالایشگاهها برای تولید بنزین و گازوئیل در پنج سال گذشته بهطور میانگین برابر با ۱۱۰۰ و ۷۳۰ میلیون دلار بوده است. علت بالاتر بودن هزینه پالایش بنزین عمدتاً به هزینههای مربوط به پالایشگاه ستاره خلیجفارس مربوط میشود. با در نظر گرفتن تولید ۱۰۰ و ۱۰۶ میلیون لیتری بنزین و گازوئیل در پالایشگاههای کشور، هزینه پالایش هر لیتر بنزین و گازوئیل در سال ۱۴۰۲ به ترتیب ۴ و ۲.۲ سنت بوده است.
علاوه بر هزینههای تولید و پالایش، تأمین یک لیتر بنزین مستلزم بررسی هزینههای سربار پالایش (هزینههای ناشی از فعالیتهای زیرمجموعه شرکت پالایش و پخش)، هزینههای حملونقل خوراک و فرآوردهها و هزینههای جایگاههای فروش میباشد. بر این اساس، سایر هزینهها برای عرضه هر لیتر بنزین و گازوئیل در سال ۱۴۰۲ به ترتیب ۴ و ۳ سنت بوده است.
علاوه بر هزینههای جاری، هزینههای سرمایهگذاری از مرحله تولید تا توزیع هم باید در محاسبات لحاظ شوند. بنابراین، هزینه سرمایهگذاری برای تولید هر بشکه نفت خام ۱۶۵۰۰ دلار، و هزینه سرمایهگذاری برای هر بشکه خوراک میعانات و نفت خام به ترتیب ۱۰.۵ و ۲۲.۵ دلار است. هزینه سرمایهگذاری برای تولید تا توزیع هر لیتر بنزین و گازوئیل، برابر با ۳.۲ سنت به ازای هر لیتر محاسبه میشود. بر اساس قوانین بالادستی، ۴۰ درصد از درآمد حاصل از صادرات نفت خام به عنوان منابع بیننسلی شناخته میشود. با توجه به میزان تولید و قیمت نفت خام صادراتی ایران، سهم این درآمد در سال ۱۴۰۲ برابر با ۷ سنت به ازای هر لیتر خواهد بود.
با توجه به هزینههای ذکر شده و بر اساس دادههای سال ۱۴۰۲، هزینه تولید تا مرحله خردهفروشی برای هر لیتر بنزین و گازوئیل به ترتیب ۲۰ و ۱۹ سنت برآورد شده است که در صورت عدم احتساب سهم بیننسلی، هزینهها به ۱۳ و ۱۲ سنت کاهش خواهد یافت. به این ترتیب، سهم هزینههای جاری از هزینه تولید بنزین و گازوئیل، ۴۷ درصد و سهم هزینههای سرمایهگذاری ۱۷ درصد خواهد بود.
این گزارش همچنین نشان میدهد که اگر قیمت تمامشده بنزین و گازوئیل را با احتساب سهم بیننسلی ۲۰ و ۱۹ سنت در نظر بگیریم (تا انتهای سال ۱۴۰۲)، قیمت این حاملهای انرژی با نرخ ارز در مرکز مبادله یعنی حدود ۷۰ هزار تومان به ترتیب ۱۴ و ۱۳ هزار و ۳۰۰ تومان خواهد بود. همچنین بدون احتساب سهم بیننسلی این دو به ترتیب ۹۱۰۰ و ۸۴۰۰ تومان خواهد بود.
بنزین در صف تصمیمها
بدیهی است که ادامه روند کنونی تبعات جبرانناپذیری را برای کشور به دنبال خواهد داشت. با این حال، وضعیت کشور به گونهای نیست که دولت قادر باشد در حال حاضر تنها به تصمیمات آنی «قیمتی» برای مدیریت مصرف رو آورد. بنابراین میتوان دو سناریو برای اقدامات دولت ترسیم کرد. سناریو اول ادامه وضعیت کنونی است که طبیعتاً منجر به کسری بودجه، تأمین ارز برای واردات و گسترش قاچاق خواهد شد و احتمالاً برای جبران عقبماندگی قیمت بنزین، دولت مجبور به یک شوکدرمانی دیگر در سال آینده خواهد شد. اما سناریو دوم میتواند مبتنی بر یک بسته سیاستی باشد که شامل اقدامات کوتاهمدت و بلندمدت خواهد بود. در ادامه به برخی از این اقدامات بهطور خلاصه اشاره میشود.
۱- افزایش تدریجی بهجای شوکدرمانی
بررسی تجربیات مدیریت مصرف بنزین از سال ۱۳۳۰ تا ۱۴۰۲ نشان میدهد که دولتها در این دو دوره بارها ناگزیر به استفاده از روشهای شوکدرمانی شدهاند و هر بار نیز این تجربهها با عواقب منفی اجتماعی و امنیتی همراه بوده است، اما متأسفانه هیچ نشانهای از یادگیری از این تجربیات دیده نمیشود. واقعیت این است که دولتها از دهه ۱۳۳۰ به دنبال حمایت از خانوارها بهویژه دهکهای کمدرآمد، ریسک تعدیل قیمت بنزین را به گردن نمیگیرند و زمانی که با شدت ناترازی مواجه میشوند، دست به شوکدرمانی میزنند؛ زیرا آنها بهجای اعمال تدریجی و غیرمستقیم برای اصلاح قیمت، چندین سال قیمت بنزین را ثابت نگه میدارند و سپس در نتیجه ناترازی، ناگزیر میشوند قیمتها را به شکل ناگهانی و با افزایشهای ۲۰۰ یا ۳۰۰ درصدی تغییر دهند که این امر به طبع با تبعات سیاسی و امنیتی شدید همراه است. نمونههایی از این الگو را میتوان در سالهای ۱۳۴۳، ۱۳۸۶ و آبان ۱۳۹۸ مشاهده کرد. در عوض، در دوره دولت اصلاحات اقدام قابل تقدیری صورت گرفت که در آن به طور سالانه قیمت بنزین تغییر میکرد و این تغییرات باعث گردید تا دولت از نیاز به شوکدرمانی پرهیز کند و از بروز قیامها یا بحرانهای اجتماعی به دلیل افزایش قیمت بنزین جلوگیری به عمل آید.
۲- قیمتهای پلکانی
طبق بررسیهای مرکز آمار ایران، در سالهای اخیر مصرف ماهانه دهکهای یکم تا ششم، معادل با بنزین سهمیهای بوده که آنها به بهای ۱۵۰۰ تومان دریافت میکردند و فقط دهکهای هفتم تا دهم ناچار به استفاده از بنزین آزاد ۳۰۰۰ تومانی بودهاند. همچنین بنزین تنها ۲ تا ۲.۳ درصد در هزینههای خانوار مؤثر بوده و تورم ناشی از افزایش قیمت آن، موقتی و کوتاهمدت بوده است. به این ترتیب، دولت میتواند دو سطح قیمتی موجود را به سه سطح تقسیم کند و در سطح اول بنزین سهمیهای را برای حملونقل عمومی حفظ کرده و حتی کمی به نرخ آن (مثلاً تا ۱۸۰۰ یا ۲۰۰۰ تومان) بیفزاید و در سطوح جدید قیمتی برای خودورهای شخصی به برقراری بپردازد؛ برای مثال میتوانیم پله قیمتی جدیدی برای بنزین سهمیهای ۶۰ لیتری با قیمت ۳۰۰۰ تومان و سطح سوم برای مازاد بر مصرف سهمیهای تعریف کنیم که قیمت آن بر اساس قیمت تمامشده محاسبه شود. واضح است که این روش قیمتگذاری بنزین شاید مشابهی در جهان نداشته باشد اما شرایط و مشکلات یارانهها در ایران با آنچه در سایر نقاط دنیا وجود دارد، کاملاً متفاوت است و با توجه به اینکه دولت در این وضعیت قابلیت اصلاحات قیمتی عادی را ندارد، میتوان گفت که اتخاذ این تصمیمات مناسبتر خواهد بود.
۳- استفاده از ظرفیت CNG
دولت میتواند اقداماتی علاوه بر تغییرات قیمتی برای کاهش فشار مصرف بنزین انجام دهد. بهعنوان نمونه، براساس اظهارات مسئولان انجمن صنفی کارفرمایی CNG، در حال حاضر بیش از ۲۵۰۰ جایگاه CNG در کشور فعال هستند و این جایگاهها با ۵۰ درصد ظرفیت کار میکنند. پیشبینی کارشناسان نشان میدهد که با استفاده بهینه از ظرفیت فعلی جایگاههای CNG، امکان افزایش مصرف به حدود ۴۰ تا ۴۵ میلیون مترمکعب وجود دارد، رقمی که به دلیل عدم توسعه خودروهای دوگانهسوز و بیتوجهی به بخش CNG به حال خود رها شده است. اکثر کارشناسان بر این باورند که این ایده و سایر راهکارهای غیرقیمتی، زمانی که با اقدامات جدی دولت در زمینه قیمت بنزین همراه نشوند، به نتیجه نخواهند رسید.
۲۱۷
