وضعیت نگرانکننده سدهای گلستان/ کمآبی ۹ سد بزرگ و کوچک
در استان گلستان، جایی که زمانی رودخانهها و سدها جاری و زنده بودند، اکنون تب و تاب زندگی به خشکی و سکوت سپرده شده است. سدهایی که روزگاری امید و سرمایه آب مردم بودند، اکنون خالی و بدون زندگی به نظر میرسند. هر سال که میگذرد، بارش باران کمتر و دما به میزان بیشتری افزایش مییابد؛ به تدریج سدها خشک شده و حیات در این دیار به مخاطره افتاده است.
از مجموع ۱۴ سد موجود در استان گلستان، در حال حاضر ۹ سد به طور کامل به حالت تعطیل درآمدهاند و وضعیت سایر سدها نیز چندان امیدوارکننده نیست. وضعیت کنونی نشاندهندهای بیش از یک آمار ساده از خشکسالی گلستان است؛ این تغییرات به معنی تحولی عمیق در زندگی کشاورزان، نگرانی خانوادهها و تهدیدی جدی برای آینده محیط زیست است. زمینهای ترکخورده و سدهای بیجان، مردم را به آسمان مینگراند که به ندرت باران میبارد و ایام دشواری را نوید میدهد.
استان گلستان به مانند بسیاری از نقاط دیگر کشور با بحرانی جدی در ذخایر آبی سدها روبروست. خشکسالیهای مکرر نفس این دیار را به تنگ آورده و تأمین آب شرب، کشاورزی و محیط زیست را با چالشهای چشمگیری مواجه ساخته است.
ارزیابی وضعیت آبگیری سدهای استان تا تاریخ ۱۱ شهریورماه سال ۱۴۰۴، نمایانگر بحران جدی در وضعیت آنها است. به علت کاهش شدید بارشها، افزایش دما و تبخیر، حجم ذخایر آبی به طرز نگرانکنندهای کاهش یافته است، به طوری که نسبت به سال گذشته، درصد آبگیری اکثر سدهای اصلی به شکل تحسینبرانگیزی افت کرده و برخی از آنها به طور کامل خشک شدهاند.
سد کوثر واقع در حوضه قرهسو، با کاهش ۸.۶ درصدی آبگیری نسبت به سال گذشته، وضعیت وخیمی را تجربه میکند. این سد با ظرفیت مخزنی بالغ بر ۶.۷۵ میلیون مترمکعب، در نیمه شهریور سال گذشته شاهدی بر ۱۱.۶ درصد پر بودن ظرفیتش بود، اما امسال این رقم به ۳ درصد تنزل یافته است که نشانهای از کاهش فاحش ذخایر آب و به خطر افتادن منابع آبی منطقه میباشد.
حوضه گرگانرود و چالشهای سدهای آن
در حوضه گرگانرود، هشت سد کوچک و بزرگ وجود دارند که همگی با کاهش شدید در حجم ذخایر آبی خود مواجه شدهاند. سد شهید چمران، به ظرفیت ۳ میلیون مترمکعب، مشابه سال گذشته در این مقطع زمانی خشک مانده و این وضعیت هشدار دهندهای برای مدیریت منابع آب منطقه به شمار میآید.
سد بوستان، یکی از کلیدیترین سدهای استان با ظرفیت ۳۱ میلیون مترمکعب، نیز در شرایط بحرانی قرار دارد. در نیمه شهریور ۱۴۰۳، این سد با حدود ۲۵.۸ درصد پر بودن حجم خود (معادل ۷.۹۹ میلیون مترمکعب) وضعیت نسبتاً بهتری داشت، اما در نیمه شهریور ۱۴۰۴ به طور کامل خالی شده که نشان از تأثیر دیوانهوار خشکسالی در این منطقه است.
سد گلستان که گنجایش آن ۴۲ میلیون مترمکعب میباشد، وضعیتی مشابهی دارد. سال گذشته، این سد ۱۲.۲ درصد آبگیری کرده بود (معادل ۵.۱۲ میلیون مترمکعب)، اما امسال کاملاً خشک مانده است. این افت شدید ذخایر آبی زنگ خطری برای بخش کشاورزی، محیط زیست و صنعت در این استان محسوب میشود.
سد وشمگیر با ظرفیت ۳۷ میلیون مترمکعب، از ۱۱.۲ درصد آب ذخیره سال گذشته، اینک خالی است. چالشهای بحرانی موجود در این سدها علاوه بر کاهش بارندگی، میتواند ناشی از افزایش غیرمعمولی دما و تبخیر بالای آب هم باشد.
سد نگارستان که حجم مخزن آن حدود ۲۴ میلیون مترمکعب است، وضعیت بهتری نسبت به سایر سدها دارد، اما هنوز با کاهش جدی ذخایر آب مواجه است. در سال گذشته در همین زمان، این سد دارای ۳۵.۶ درصد از ظرفیت خود (معادل ۸.۵۵ میلیون مترمکعب) بود، اما در حال حاضر این میزان به ۲۶.۱ درصد (معادل ۶.۲۶ میلیون مترمکعب) کاهش یافته است.
سدهای شهید ایمری، شهید قربانی و شهید دستغیب با ظرفیتهایی بین ۳ تا ۶ میلیون مترمکعب نیز به طور کامل خشک شدهاند که این امر، وداعی تلخ با وضعیت منابع آبی این منطقه است.
وضعیت حوضه اترک و تالاب سدها
در حوضه آبریز اترک، سه سد کوچک و دو تالاب سد وجود دارند که همگی به مشکلات جدی دچار شدهاند. سد کرند با ظرفیت ۳ میلیون مترمکعب در طول سال گذشته به حالت خشک باقی مانده است. سد دانشمند نیز که ظرفیت مخزنی معادل ۱۶ میلیون مترمکعب دارد، کاهش آب از ۹.۴ درصد به ۱.۶ درصد را تجربه کرده است که نشاندهنده کاهش چشمگیر ذخایر آن است.
سد اینچه برون نیز با ظرفیت ۸.۵ میلیون مترمکعب، از سال گذشته تاکنون خشک مانده است. این وضعیت خشک شدن سدها در این حوضه میتواند اثرات منفی زیادی بر اکوسیستم تالابها، کشاورزی و محیط زیست به همراه داشته باشد.
تالاب سدهای آلماگل و آلاگل نیز با کاهش قابل توجهی در ذخایر آبی خود مواجه گردیدهاند. تالاب آلماگل، دارای ظرفیت ۵ میلیون مترمکعب، از ۴۰ درصد آبگیری سال گذشته به ۲۰ درصد افت کرده است. تالاب آلاگل نیز، با ۵۵ میلیون مترمکعب ظرفیت، از ۱۰.۹ درصد به ۳.۶ درصد سقوط کرده که حاکی از کاهش فاحش در منابع زیستمحیطی با ارزش استان است.
فقط ۴ درصد از حجم سدها آب دارد
کل ظرفیت سدهای استان گلستان برابر با ۲۴۴.۲۵ میلیون مترمکعب است که سال گذشته در این بازه زمانی حدود ۱۵.۲ درصد (۳۷.۱۰ میلیون مترمکعب) از آن پُر بوده است. اما در نیمه شهریور ۱۴۰۴، تنها ۴ درصد ظرفیت سدها (معادل ۹.۷ میلیون مترمکعب) به آب پر شده است. این افت عجیب ذخایر آبی تهدیدی جدی برای تأمین آب شرب، کشاورزی، صنعت و زیستبوم استان محسوب میشود.
علاوه بر این، ورودی آب به سدها تقریباً به صفر رسیده است و به جز سد نگارستان که ورودی بسیار اندکی معادل ۰.۰۱ مترمکعب دارد، سایر سدها هیچ ورودی آبی ندارند. این واقعیت بیانگر کاهش شدید بارشها و جریانهای سطحی در استان است و نیاز به برنامهریزی دقیق برای مدیریت مصرف و ذخیرهسازی آب را بیش از پیش ضروری میسازد.
عوامل متعددی در این کاهش بیسابقه ذخایر آبی نقش دارند که از جمله آنها میتوان به تحلیل دادههای هواشناسی در سالهای اخیر اشاره کرد. مشخص شده است که استان گلستان با افت محسوس بارشها مواجه شده که تأثیر مستقیمی بر پر شدن سدها دارد. آمارها نشان میدهد که گلستان کاهشی بیش از ۴۰ درصدی در میزان بارشها را تجربه کرده است.
از سویی دیگر با توجه به خلق و خوی اقتصادی استان که متکی به کشاورزی است، افزایش سطح کشت و برداشت بیرویه از منابع آبی به کاهش منابع زیرسطحی و سطحی منجر شده است. همچنین تغییرات بلندمدت اقلیمی منجر به افزایش دما و تبخیر بیشتر از مخازن سدها بوده است. عدم وجود برنامههای جامع مدیریت منابع آب و نظارت ناکافی بر برداشتها نیز معضلات موجود را پیچیدهتر کرده است.
وضعیت ذخایر آبی استان گلستان در نیمه شهریور ۱۴۰۴ به شدت نگرانکننده است و نیازمند توجهات فوری در سطوح مختلف استانی و ملی است. تدوین و اجرای برنامههای جامع مدیریت مصرف آب در زمینههای کشاورزی، صنعت و شرب، سرمایهگذاری در سامانههای نوین آبیاری و افزایش بهرهوری مصرف آب، بازنگری در سیاستهای تخصیص آب و جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، تقویت زیرساختهای ذخیرهسازی و انتقال آب و افزایش آگاهی عمومی در زمینه مصرف بهینه منابع آب و تدوین برنامهریزی بلندمدت برای مقابله با اثرات تغییرات اقلیمی و تقویت تابآوری منابع آبی از جمله اقداماتی است که شایسته توجه و اجرای جدی میباشد.
