آیا محدودیت در مصرف آب حقیقت دارد؟
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در مصاحبهای با تلویزیون اینترنتی همشهری به موضوع اصلاح الگوی مصرف و لزوم همکاری مردم پرداخت و همچنین در مورد اوضاع سدها و پیشبینی بارشهای پاییزی و زمستانی گفتگو کرد.
آیا جیرهبندی آب واقعیت دارد؟
در پاسخ به سؤال شایع شده در فضای مجازی مبنی بر وقوع جیرهبندی آب، سخنگوی صنعت آب کشور تصریح کرد: «این ادعا صحت ندارد. نوبتبندی آب در کل کشور، به خصوص در کلانشهرهایی مانند تهران و کرج در نظر گرفته شده است، اما جیرهبندی که به معنای قطع آب است، واقعیت ندارد. از شهروندان انتظار داریم همچنان به مدیریت مصرف آب توجه کنند.»
او همچنین خاطرنشان کرد که خطوط انتقال آب برای تأمین نیاز آب تهران کافی نیست و اضافه کرد: «چنانچه پروژه انتقال آب طالقان به تهران به پایان برسد، حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب در سال به تهران تأمین خواهد شد. با این حال، ضرورت دارد که شهروندان نیز در مدیریت مصرف آب مشارکت کنند. با رفتار درست در مصرف، قدرت تأثیرگذاری پنج برابری خواهیم داشت. به عبارتی، ما بر این عقیده هستیم که مدیریت مصرف باید حمایت شود و جیرهبندی مردود است!»
اقداماتی علیه مصرفکنندگان بیپروا
در عین حال، شنیدههایی درباره قطع آب به مدت ۱۲ ساعت برای برخی از شهروندان وجود دارد. سخنگوی صنعت آب به این نکته اشاره کرد: «در کشورهای دیگر نیز برای افرادی که مصرفشان بیش از دو برابر الگوی معین است و به محیط زیست خود توجه ندارند، تدابیری اتخاذ میشود. ما نمیتوانیم رفاه عموم شهروندان کلانشهرها را به خطر بیاندازیم تا استثنائاتی از بدمصرفها راحت باشند. آب مصرفی بدمصرفها به مدت ۱۲ ساعت قطع خواهد شد. افرادی که مسئولیت اجتماعی را نمیپذیرند. برای کسانی که فقط تا دو برابر الگوی مصرف صحیح آب مصرف میکنند، قطع آب در نظر گرفته نشده است و این تنها برای بدمصرفها خواهد بود.» عیسی بزرگزاده این موضوع را یک بیانصافی در حق دیگر مردم توصیف کرد.
او با تأکید بر این که این بیوجدانی در برابر دیگر شهروندان و زیست بومها درست نیست، تصریح کرد: «این بیعدالتی در حق آب و همچنین مردم ایران میتواند غیرقابل قبول باشد، در حالی که فرهنگ ایرانی بر مبنای ملاحظه و همزیستی بنا شده است. ما ایرانیها بر این باوریم که همگان اعضای یک بدن واحد هستیم.»
تأثیر تعطیلات بر مصرف آب
آیا واقعاً تعطیلات اخیر به کاهش مصرف آب کمک کرده است؟ بزرگزاده در این زمینه پاسخ داد: «اثر تعطیلات در کاهش مصرف آب تقریباً به صفر میرسد. هدف تعطیلات در واقع بهینهسازی مصرف انرژی است. ما نیاز داریم که مدیریت مصرف آب را بدون اتکا به تعطیلات انجام دهیم و این موضوع مستلزم حس مسئولیت مشترک بین تمامی مردم و نهادها است. شهروندان باید در این امر به مدیریت مصرف آب یاری رسانند.»
جزئیات مسائل آب
سخنگوی صنعت آب کشور در ادامه به میزان بارشها اشاره کرد و گفت: «در مجموع در کشور حدود ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش داریم. ضمن این که تمام بارشها به روانآب تبدیل نمیشوند. پیشتر ۱۳۰ میلیارد مترمکعب به روانآب تبدیل میشد، اما در حال حاضر این رقم به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. از این میزان، بیش از نیمی به آبهای زیرزمینی میرسد و بقیه به رودخانهها اختصاص دارد. مصرف آب در کشور به ۹۲ میلیارد مترمکعب میرسد. همچنین در سالهای خشکسالی، ممکن است حتی این ۱۰۰ میلیارد مترمکعب روانآب نیز وجود نداشته باشد. اکنون که در دوره خشکی هستیم، تنها ۶۵ میلیارد مترمکعب روانآب داریم. در سطح جهانی معمول است که نسبت مصرف باید ۴۰ درصد باشد، اما ما در کشور بیش از دو برابر این مقدار مصرف داریم و این مصرف نیز شامل برداشت اضافی از منابع آبهای سطحی و زیرزمینی است، که این روند منجر به خشک شدن تالابها و رودخانهها میشود و فرونشست در ۹ دشت کشور را به بار میآورد.»
نقش کشاورزی در مصرف آب
بزرگزاده اصلیترین مصرفکننده آب در کشور را بخش کشاورزی معرفی کرد و گفت: «بخش کشاورزی ۸۰ درصد از آب کشور را مصرف میکند. پس از آن آبهای آشامیدنی با سهم ۱۰ درصد (۹ میلیارد مترمکعب) و سپس صنعت با ۴ درصد (۳ میلیارد مترمکعب) قرار دارد. هر آبی که باقی بماند، متعلق به رودخانهها، تالابها و نیازهای محیط زیست خواهد بود. ما باید اقداماتی انجام دهیم تا جریانی برای حفظ محیط زیست صورت گیرد.»
این مقام مسئول تأکید کرد که تا پایان برنامه هفتم توسعه و تا سال ۱۴۰۴، حدود ۱۵ میلیارد مترمکعب از ناترازیهای آبی کاهش خواهد یافت. او ادامه داد: «در کشاورزی، سهم مصرف آب از ۸۰ درصد به ۶۵ درصد کاهش خواهد یافت. در کمیته تخصصی شورای عالی آب که شامل تمامی نهادهای ذیربط است، سهم هر ۳۱ استان در رابطه با کاهش آب سطحی، کاهش مصرف آب زیرزمینی، استفاده از آب دریا، بهرهبرداری از پساب و موارد مشابه مشخص شده است. همچنین در قالب ۵ برنامه و ۴۹ اقدام، محورهای مدیریت تأمین و توزیع آب، مدیریت حفاظت و مراقبت از منابع آبی، مدیریت مخاطرات آبی و مدیریت مصرف و تقاضا و اصلاح حکمرانی آب یا بهبود ساختار نهادی و فضای کسب و کار با عنوان برنامه جامع راهبردی و عملیاتی رفع ناترازی در هر ۳۱ استان تهیه شده است و استانداران به همراه کارگروه سازگاری با کم آبی این موضوع را بررسی و آغاز کردهاند. برای هر استان معین شده که به چه میزان آب باید کاهش یابد. این یک کار دشوار و مهم است که در اولویت استانداران قرار دارد. جریان آگاهی بخشی شروع شده و با احساس مسئولیت ادامه خواهد یافت که در نهایت منجر به پایداری زیست بوم، سلامت عمومی، تأمین غذا، اشتغال و ایجاد محیط زیست سالم میشود.»
بزرگزاده در مورد میزان هدررفت مصرف آب در بخش کشاورزی نیز توضیح داد: «در حدود ۴۰ درصد از آب در بخش کشاورزی استفاده میشود و ۶۰ درصد هدر میرود. به طور کلی در ایران نمیتوان به بهرهوری ۱۰۰ درصدی دست یافت. بهرهوری در کشاورزی سنتی کمتر است. اما در کشاورزی پیشرفته و کنترل شده، نظیر گلخانهها، بهرهوری بالای ۶۰ درصد قابل دستیابی است. تقریباً ۳۰ درصد محصولات کشاورزی از مزرعه تا سفره هدر میرود، مانند هندوانه، گوجهفرنگی و سیبهایی که کنار جاده رها شدهاند. در کشوری که با کم آبی دست و پنجه نرم میکند و ۷۵ درصد اقلیم آن نیمهخشک است، قبول این وضعیت غیرقابل پذیرش است.»
هدررفت آب در تهران نیز موضوعی است که سخنگوی صنعت آب کشور آن را بررسی کرد و افزود: «هدررفت آب به حساب نیامده حدود ۳۰ درصد است، که شامل هدررفت فیزیکی و آب معافیتدار مانند آب مصرفی مراکز فرهنگی میشود. در تهران، هدررفت فیزیکی آب در حال حاضر ۱۰.۲ درصد است در حالی که این رقم به طور میانگین در سطح جهانی ۸ درصد است. در بافت قدیم تهران، این رقم بالاتر است زیرا لولهها قدیمی و فرسودهاند. در برخی استانها و شهرهایی نظیر بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد، هدررفت آب نیز بالاست. در بخش صنعت، مقدار هدررفت آب در مقایسه با کشاورزی و آب شرب، وضعیت بهتری دارد، زیرا آب مصرفی صنایع میتواند دوباره استفاده شود.
تعرفه آب
عیسی بزرگزاده در مورد تعرفه و قیمت آب اظهار داشت: «آب در بخش کشاورزی قیمتی ندارد. در قانون بودجه ۱۴۰۴، برای آبی که از چاهی با عمق ۴۰۰ متر استخراج میشود، قیمتها به میزان ۳۰ تومان برای آب گندم و ۷۰ تومان برای آب پرتقال تعیین شده است. این تعرفه قانونی و وضعیتی یکسان برای همه است. نباید فراموش کرد که حتی منابع رایگان نیز به احتمال زیاد به هدررفت و اتلاف منجر میشوند. بنابراین لازم است توجهات به این معطوف شود که حمایت از کشاورز نه تنها با آب رایگان بلکه با یارانه محصولات باید صورت گیرد. باید در هر مرحله از تولید یارانهها لحاظ شوند، نه در نهایت محصول، تا به هدررفتها دامن نزنند. این موضوع سالها مورد بحث و بررسی بوده و باید قانونی وضع شود که به صرفهجوییهای واقعی و بهبودهای کارآمد منجر شود.»
ساخت و ساز و مصرف آب
در کشورهایی با اقلیم خشک و نیمه خشک، مجوز شکلگیری کلانشهرها صادر نمیشود، مگر در کنار دریا. طرحهای آمایش سرزمین در مورد تهرانی که از قبل از انقلاب مطرح شده نیز دقت زیادی میطلبد. عیسی بزرگزاده در این خصوص گفت: «پیش از آغاز طرحهای انتقال آب بین حوزهای، جمعیت تهران حداکثر ۳ میلیون نفر برآورد میشد. در ۸۰ سال اخیر، انتقال آب از سد کرج آغاز شده و به تدریج سد لار و سد طالقان نیز در دستور کار قرار گرفت. آبهای تهران به سیاست خاصی متصل نیست؛ بلکه منابع آبی مشترک در این حوزه به کار گرفته میشود. بروز کمآبی در سد کرج، بر تمام ساکنان، بویژه کسانی که در میدان انقلاب زندگی میکنند، تأثیرگذار است.»
آیا توقف ساخت و سازهای نامتوازن در تهران میتواند تنها راهی برای کاهش مصرف آب باشد؟ بزرگزاده در پاسخ گفت: «بر اساس آخرین آمار، ظرفیت تهران برای جمعیتی بین ۸ تا ۹ میلیون نفر وجود دارد؛ در عین حال، خطوط آبرسانی از منابع آبی فراتر از ظرفیت یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر نباید قطع شود. همچنین، باید احیا شود که در سطح توسعه پایدار، نوع نگاه به ساخت و سازها باید تغییر کند. هر سرمایهگذاری که در راستای ساخت و سازها انجام میشود، باید الزامات اثبات آب را رعایت کند؛ به ویژه در مناطقی با منابع آبی؛ در حالی که در دیگر مناطق باید از آب خاکستری و تصفیه فاضلاب استفاده شود. همچنین، همکاری مؤثری در این زمینه وجود داشته باشد.»
بزرگزاده گزینه دیگری را نیز مطرح کرد و اذعان داشت: «در تهران حتماً باید ۴۵ درصد از مصرف آبهای کشاورزی و ۳۰ درصد از آب شرب کاهش یابد. هر مجتمع مسکونی که در حال ساخت است، باید در عرضه خدمات کشاورزی؛ نهاد توسعه کشاورزی در ابعاد یک تا ۲ درصد از هزینههای ساخت هر واحد را به تسهیل بگذارد یا در ایجاد شبکههای جدید و مدرن آبرسانی مشارکت داشته باشد؛ این کار تبدیل به تولید آب خواهد شد. در نتیجه، هیچ بنبستی در این حوزه وجود ندارد. ما معتقدیم که انگیزه ساخت و ساز میتواند موتور محرکهای برای آبخوانهای تهران باشد. البته این طرح در حال حاضر در مراحل ابتدایی است و نیازمند همکاری با کارشناسان و تحقیقات علمی است تا کاملتر شود.»
تداوم مدیریت مصرف و کمبودها
وضعیت بارشهای اخیر و ذخیره آب سدهای کشور در چه وضعیتی است؟ سخنگوی صنعت آب کشور خاطرنشان کرد: «متأسفانه هنوز حدود ۳۹ تا ۴۰ درصد نسبت به بارشهایی که باید داشتهایم، کاهشی مشاهده میشود و وضعیت این عقبماندگی در مناطق مختلف کشور متفاوت است. به طور خاص، حجم ورودی آب به سدها نسبت به سال گذشته تقریباً ۴۲ درصد کمتر است. برای سدها باید ۴۱ میلیارد مترمکعب ذخیره شود، در حالی که فقط کمتر از ۲۴ میلیارد مترمکعب آب دریافت کردهایم. همچنین با تدبیر در مدیریت رهاسازی سدها، در حالی که ورودی سدها ۴۲ درصد نسبت به گذشته کاهش یافته، مخزن سدها به میزان ۲۵ درصد کمتر از حد نرمال است. وضعیت تهران نسبت به سایر استانها شکنندهتر است. بهطور کلی، متوسط پرشدگی سدهای کشور حدود ۴۰ درصد است، اما در تهران این عدد تنها حدود ۱۷ درصد است.»
عیسی بزرگزاده در خصوص وضعیت تهران افزود: «در حال حاضر، همکاری مردم تهران برای کاهش مصرف آب حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد تحقق یافته است. اگر تهرانیها بتوانند ۱۲ درصد دیگر در مدیریت مصرف به بهبود وضعیت کمک کنند، از تنش آبی عبور خواهیم کرد. در غیر این صورت، عدم توجه به مدیریت مصرف آب منجر به کاهش کیفیت زندگی شهروندان و آسیب بیشتری به آبخوان تهران خواهد شد. جایی که زندگی میکنیم و دوست داریم، لازم است به اصلاح الگوی مصرف ادامه داده و همکاری کنیم.»
آینده بارشهای پاییزی
بزرگزاده در پایان صحبتهایش به پیشبینی بارشهای سال آینده اشاره کرد و گفت: «پیشبینیها نشان میدهد که کم بارشی مستمری خواهیم داشت.» او در ادامه افزود: «با تعامل و همکاری با مردم و اصلاح الگوی مصرف، میتوانیم از بحران عبور کنیم. اگر سال آینده بارشهای خوبی داشته باشیم، این شرایط نه تنها به نفع مردم و محیط زیست خواهد بود، بلکه به حفظ و تداوم تمدن بزرگ ایران کمک خواهد کرد و ما میتوانیم آن را به نسلهای آینده منتقل کنیم.»
