ضرورت برطرف کردن موانع کسبوکار برای دستیابی به توسعه پایدار در صنعت پتروشیمی
بر اساس گزارش ارائه شده توسط خبرآنلاین، حسن عباسزاده در سومین همایش زنجیره ارزش پتروشیمی با بیان اینکه هدف اصلی از برگزاری این رویداد، توجه به زنجیره ارزش است، اظهار داشت: ما قصد داریم چالشهای موجود در توسعه این زنجیره را بررسی کرده و به بررسی دلایل عقبماندگی در توسعه حلقههای پایانی ارزش بپردازیم تا راهکارهایی عملی برای از بین بردن این چالشها ارائه دهیم.
نیپنا در گزارشی اعلام کرد: این مقام مسئول به سابقه برنامههای توسعهای در عرصه پتروشیمی اشاره کرد و گفت: این موضوع همواره در مرکز توجه ما بوده، هرچند در برخی سالها تمرکز ما تنها بر روی حلقههای خاصی از زنجیره بوده است. برای نمونه، در سالهای اخیر، شعار شرکت ملی صنایع پتروشیمی بر پایه توسعهای مبتنی بر گاز قرار داشت. دسترسی به منابع عظیم گاز موجب بحثهای زیادی درباره نحوه تخصیص این منابع به صنایع مختلف کشور شد؛ اینکه آیا گاز را در داخل استفاده کنیم، صادر کنیم یا از طریق خطوط لوله منتقل کنیم. صنعت پتروشیمی همواره نقش مهمی در این تصمیمگیریها ایفا کرده و از این منابع بهرهبرداری مناسبی داشته است، اگرچه سهم خوراک تخصیص داده شده به این صنعت حدود چهار درصد از کل منابع گازی کشور است.
عباسزاده با تأکید بر اینکه زمان کنونی باید تمرکز اصلی ما روی زنجیره ارزش باشد و چالشهای موجود را با دقت بررسی کنیم تا بتوانیم مسیر توسعه را با شفافیت و هدفمندی بیشتری دنبال کنیم، ادامه داد: در پایان سالهای ۹۸ و ۹۹، سعی کردیم تا تعاریفی برای زنجیره ارزش و حلقههای بالایی صنعت پتروشیمی ارائه دهیم و بررسی کنیم که در این مسیر چقدر پیشرفت داشتهایم تا به درکی از برخی طرحهایی که همچنان به آنها وابستهایم، دست یابیم. به عنوان مثال، در بخشهایی نظیر زنجیره «پلیالها»، درحالیکه این حلقه در سطح جهانی پیشرفتهای زیادی کرده است، اما در ایران به اندازه کافی توسعه نیافته است.
عباسزاده افزود: «در حین بررسیهای خود به این نتیجه رسیدیم که باید توجه خود را از شعار توسعه حلقههای بالادستی به سمت توسعه هدفمند برخی زنجیرهها تغییر دهیم. با آغاز برنامه هفتم توسعه، این موضوع را به طور خاص در برنامهها مشخص کردهایم. هدف ما این است که زنجیرههای متانول، پروپیلن و آروماتیکها به طور هدفمند توسعه یابند و ظرفیت نصب شده از حدود ۱۱۶ میلیون تن به ۱۳۱ میلیون تن افزایش پیدا کند.
وی تأکید کرد: صنعت پتروشیمی و به نمایندگی از آن، شرکت ملی صنایع پتروشیمی، باید علاوه بر افزایش ظرفیت حجمی، به طور ویژه بر توسعه زنجیرههای ارزش تمرکز کند و مسیر پیشرفت در حلقههای پاییندستی را نیز هموار سازد.
تأمین خوراک پایدار، چالش اصلی اجرای برنامه هفتم
معاون وزیر نفت در ادامه با ارائه گزارشی از وضعیت تولید و ظرفیت صنعت پتروشیمی در پایان سال گذشته توضیح داد: ظرفیت نصب شده صنعت پتروشیمی کشور حدود ۱۳۱ میلیون تن است که از این میزان، ۷۵ میلیون تن محصول تولید شد و به طور تقریبی ۷۸ درصد از ظرفیت عملیاتی مورد استفاده قرار گرفت.
وی مهمترین چالش برنامه هفتم را تأمین خوراک پایدار عنوان کرد و یادآور شد: بزرگترین دغدغه ما در انتهای زنجیره، تأمین خوراک کافی و پایدار برای ظرفیت نصب شده است. حدود ۲۲ تا ۲۳ میلیون تن از ظرفیت نصب شده بلااستفاده باقی مانده و علت این وضعیت، کمبود خوراک است. سرمایهگذاری انجام شده برای این ظرفیت بلااستفاده تقریباً حدود ۱۷ تا ۱۸ میلیارد دلار برآورد میشود.
عباسزاده با اشاره به راهکارهای برطرف کردن این چالش گفت: در برنامه هفتم، سعی داریم از روشهای مختلف، از جمله جذب سرمایهگذاران در بخش پتروشیمی و توسعه بالادستی، قسمتی از سرمایه لازم برای تأمین خوراک را جذب کنیم تا ظرفیت نصب شده به بهرهبرداری کامل برسد و زنجیرههای ارزش به طور مؤثر توسعه یابند.
معاون وزیر نفت در خصوص عملکرد فروش محصولات صنعت پتروشیمی در پایان سال گذشته گفت: بهطور کلی حدود ۴۳.۳ میلیون تن محصول فروخته شد و ارزش کل این محصولات، چه در فروش داخلی و چه در صادرات، تقریباً ۲۳.۸ میلیارد دلار بود. بنابراین، ارزش هر تن محصول نزدیک به ۵۶۰ دلار تخمین زده میشود.
وی به توضیح جزئیات بازار داخلی و صادرات ادامه داد: در بازار داخلی، به دلیل اینکه بیشتر پلیمرها در داخل توزیع میشوند، ارزش افزوده بیشتری ایجاد میشود، اما عمده محصولات صادراتی به شکل نیمه خام هستند و هرچند حجم صادرات قابل توجهی وجود دارد، اما ارزش این محصولات نسبت به محصولات داخلی پایینتر است.
چالش دانش فنی در توسعه زنجیره ارزش
عباسزاده، همچنان بر اهمیت توجه به زنجیره ارزش تأکید کرد و اظهار داشت: یکی از مهمترین چالشها در زمینه زنجیره ارزش، به خصوص در طول زمان، کمبود دانش فنی است، زیرا بسیاری از طرحهایی که در حوزه زنجیره ارزش اجرا میشوند، به دانش فنی پیشرفته نیاز دارند. دسترسی به این دانش هرچند آسان نیست، اما شرایط کنونی نسبت به سالهای گذشته بهبود یافته است. کشورهایی که بهطور سنتی این دانشها را در اختیار داشتند، حالا دیگر انحصار آن را ندارد و تأمین دانش فنی مورد نیاز برای زنجیره ارزش نسبت به قبل در دسترستر شده است.
وی افزود: هرچند نکتهای که بسیار واجد اهمیت است، رعایت استانداردهای کیفی و فنی محصولات تولیدی است. باید اطمینان حاصل کنیم که در توسعه زنجیره ارزش، به علاوه بر دانش فنی، استانداردهای مربوط به محصولاتی که تولید میکنیم به دقت رعایت شوند تا کیفیت و جایگاه رقابتی این محصولات حفظ گردد.
چالش جهانی آلودگی پلاستیک و تأثیر آن بر صنعت پتروشیمی ایران
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، به مسائلی که اخیراً با آلودگی پلاستیک مرتبط است اشاره کرد و گفت: موضوع کربن و آلودگی پلاستیک از جمله مسائلی است که از گذشته مورد توجه قرار گرفته، به ویژه تمرکز بر پلاستیکهایی که به دریاها و اقیانوسها وارد میشوند. کشورهای توسعهیافته، نقشهها و استانداردهای دقیقی برای کشورهای در حال توسعه تدوین کردهاند. ایران نیز به همراه کشورهای نظیر عربستان، چین و هند که در حال توسعه هستند در این جلسات حاضر بوده است.
وی افزود: اگرچه تاکنون تصمیم نهایی و مصوبهای به تصویب نرسیده، اما متن ارائه شده بسیار سختگیرانه است و عوارض و محدودیتهایی برای تولیدکنندگان پلیمر اعمال خواهد شد. این محدودیتها شامل الزام جبران هزینههای آلودگی دریا و همچنین محدودیت در استفاده از برخی مواد در صنایع پلیمری میباشد. در صورت عدم رعایت این محدودیتها، کشورهایی حتی مانند چین ممکن است از خرید این محصولات خودداری کنند. لذا لازم است همه فعالان حوزه پتروشیمی به این موضوع آگاه باشند و برای انطباق با قواعد بینالمللی برنامهریزی کنند.
توجه به معاهدات بینالمللی و آیندهنگاری صنعت پتروشیمی
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی همچنین بر اهمیت هماهنگی صنعت پتروشیمی با روندهای جهانی تأکید کرد و گفت: بسیاری از کشورها به این موضوع توجه خاصی دارند و بسیاری از آنها به طور فشرده بر این مسائل تمرکز دارند. بنابراین، برای دستیابی به دانش فنی مورد نیاز در حوزه محصولات زنجیره ارزش، باید با دقت عمل کنیم.
همچنین هنگام خرید واحدها و تجهیزات باید بهطور کامل با معاهدات بینالمللی مطابقت داشته باشیم تا در آینده با مشکلاتی در فروش محصولات مواجه نشویم. کشورهایی که فناوریها و واحدهای خود را برای فروش ارائه میکنند، معیارها و لیستهای مشخصی دارند که باید به آنها توجه شود و روندهای جهانی را به دقت دنبال کرد.
وی به پروژههای آیندهنگاری اشاره کرده و بیان کرد: پروژه آیندهنگاری صنعت پتروشیمی به تازگی در حال تدوین است و ادامه این پروژه شامل طراحی یک نقشه راه جامع خواهد بود. در این نقشه راه، معاهدات بینالمللی، تأثیرات آنها بر صنعت پتروشیمی ایران و راهکارهای لازم برای انطباق با این معاهدات بررسی خواهد شد. توجه به این موضوع برای تضمین توسعه پایدار و آینده صنعت پتروشیمی کشور از اهمیت ویژهای برخوردار است.
ایجاد مرکز تخصصی برای بررسی دانش فنی و مقررات بینالمللی
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، با اشاره به فعالیتهای اخیر این شرکت اظهار کرد: با همکاری نهاد ریاست جمهوری، مرکزی در شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایجاد کردهایم که به توسعه این مرکز خواهیم پرداخت تا تمامی مسائل مرتبط با دانش فنی، رگولیشنها و معاهدههای بینالمللی را بررسی کرده و اطلاعات لازم را در اختیار صنعت قرار دهیم.
وی بر اهمیت انتخاب دانش فنی متناسب تأکید کرد و گفت: دانش فنی مورد نیاز زنجیره ارزش امروزه در دسترس است و محدود به کشورهای اروپایی و آمریکایی نیست. اما باید به دقت بررسی کنیم که کدام دانش فنی را انتخاب میکنیم و این دانش فنی قرار است چه محصولی تولید کند و آیا این محصول بازار مناسبی خواهد داشت یا خیر.
چالش محدودیت خوراک پروپیلن در زنجیره ارزش
معاون وزیر نفت، به وضعیت تأمین خوراک طرحهای زنجیره ارزش اشاره کرده و گفت: بررسیها نشان میدهد که حدود ۷۰ درصد این طرحها در حوزه پروپیلن قرار دارند، در حالی که تولید پروپیلن در کشور بسیار محدود است و وابسته به چند پروژه خاص از جمله پروژههای پیریاس و یو.ام.تی.پی است.
وی افزود: پالایشگاههای موجود به اندازه کافی پروپیلن تولید نمیکنند. در سطح جهانی، بخش عمده پروپیلن از طریق پالایشگاهها تأمین میشود، اما پالایشگاههای ایران عمدتاً در مسیر تولید سوخت حرکت کردهاند و نه تولید پروپیلن و محصولات پایهای که ما در زنجیره ارزش به آنها نیاز داریم. لذا تأمین خوراک واحدهای زنجیره ارزش، به ویژه در حوزه پروپیلن، یکی از چالشهای اساسی است و باید راهکارهای مناسبی برای رفع این محدودیت در نظر گرفته شود.
همکاری با پالایشگاهها در تخصیص خوراک
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، درباره همکاری با پالایشگاه بندرعباس گفت: این پالایشگاه در حال اجرای یک طرح توسعهای است که هدف آن تولید حدود ۳۲۰ هزار تن پروپیلن میباشد. این پروپیلن میتواند بخشی از طرحهای ما را تأمین کند.
وی به ظرفیتهای آینده اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: با راهاندازی یک یا دو واحد پلیپروپیلن جدید در سال آینده، پروپیلن کافی را برای تأمین سایر زنجیرهها خواهیم داشت. بخشی از مشکلات خوراک به منابع موجود، مانند خوراک متانول، برمیگردد، اما سرمایهگذاران معمولاً تمایل به توسعه زنجیره کامل ندارند یا ظرفیت مالی و فنی لازم برای ادامه زنجیره را ندارند، زیرا سرمایههایشان در طرحهای بالادستی مورد استفاده قرار میگیرد.
معاون وزیر نفت همچنین به راهکارهای قانونی اشاره کرده و گفت: در قانون برنامه هفتم، بند خاصی پیشبینی شده است که تخصیص محصولاتی که پیشفروش نشده و بهصورت نیمهخام صادر میشوند، بر عهده یک شرکت تخصصی به نمایندگی از شرکت ملی صنایع پتروشیمی قرار میگیرد. آییننامه اجرایی این بند چند ماه پیش ابلاغ شد که شامل قراردادهای بلندمدت خوراک نیز است. این آییننامه به طرحهای صنعت پتروشیمی که تمایل دارند در زنجیرههایی مانند متانول سرمایهگذاری کنند، امکان تأمین خوراک مناسب را فراهم میکند و توسعه زنجیره ارزش را با برنامهریزی دقیق میسر میسازد.
ضرورت تأمین سرمایه در طرحهای زنجیره ارزش
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، به اهمیت و چالش تأمین مالی طرحهای زنجیره ارزش اشاره کرد و گفت: برای مثال، اگر پروژهای بزرگ نظیر PDH را در نظر بگیریم، با تمام حلقههای بالادست و پاییندستی آن، سرمایه مورد نیاز حدود ۷۰۰ میلیون دلار است. هدف ما در این زنجیره، تمرکز بر تولید پروپیلن اکساید است.
ما تمام تلاش خود را برای تحقق این هدف متمرکز کردهایم، اما خوراک مورد نیاز این بخش به چندین طرح بالادستی وابسته است. بنابراین، حتی اگر هدف ما به دست آوردن ۷۰۰ میلیون دلار باشد، ممکن است فقط برای ۱۰۰ میلیون دلار از تولید واقعی در سایت کافی باشد.
عباسزاده ادامه داد: اولویت ما در زنجیره پاییندست است، اما تا زمانی که طرحهای بالادستی اجرایی نشوند و کل زنجیره به تحقق نرسد، به اهداف مطلوب نخواهیم رسید. این چالش همچنین در تعامل با صندوق توسعه ملی وجود دارد؛ آنها تأکید دارند که اولویت ما باید در بخش انتهایی زنجیره باشد، ولی بدون تحقق کامل زنجیره، رسیدن به هدف غیرممکن خواهد بود.
معاون وزیر نفت همچنین به مشکلات بازار محصولات زنجیره ارزش اشاره کرد و افزود: در طرحهای زنجیره ارزش، در مقایسه با محصولات کامودیتی، فروش کار آسانی نیست. محصولات کامودیتی بهطور معمول بدون تلاش خاصی از سوی تولیدکننده به فروش میرسند، اما در محصولات تخصصی (اسپشیالتی) باید برای یافتن مشتریان و فروش آنها تلاش شود. در صورتی که نتوانیم بازار این محصولات را پیدا کنیم و آنها را بفروشیم، با چالشهای جدی مواجه خواهیم شد.
وی به عنوان مثال از زنجیره متانول یاد کرد و گفت: زنجیره ارزش متانول در سطح جهانی حدود ۷۰۰ هزار تن تولید دارد. کشور ما فقط مصرف محدودی دارد؛ تقریباً ۲ تا ۳ هزار تن در صنعت داخلی استفاده میشود. بنابراین، اگر بخواهیم یک طرح اقتصادی را تعریف کنیم، حجم تولید آن باید حداقل ۳ هزار تن باشد تا از نظر اقتصادی توجیهپذیر باشد.
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی اضافه کرد: این موضوع برای سرمایهگذاران از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ زیرا هنگام ورود به طرحهای زنجیره ارزش، باید بازار محصولات را به دقت مورد بررسی قرار دهند. بسیاری از دارندگان لایسنس و متخصصان در این حوزه، خود تولیدکنندگان محصولات تشکیلدهنده برندهای شناختهشدهای هستند و بنابراین فروش این محصولات به آسانی صورت نمیگیرد.
وی همچنین به وضعیت محیط کسبوکار اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از چالشها، عدم تطابق محیط کسبوکار با نیازهای طرحهای زنجیره ارزش است. قواعد و قوانین موجود، ساختار و درک ما همچنان بر پایه محصولات کامودیتی است. بسیاری از سرمایهگذاران در صنعت پتروشیمی که قصد تولید ۳ تا ۴ هزار تن محصول را دارند، به دلیل عدم تطابق محیط کسبوکار با شرایط و نیازهای واقعی زنجیره ارزش، با محدودیتهایی مواجه میشوند.
معاون وزیر نفت ادامه داد: به علاوه، یکی از چالشهای مهم، قواعد و مقررات موجود است که با نیازهای واقعی زنجیره ارزش همخوانی ندارند. به عنوان مثال، قوانین مرتبط با واردات کالا، قوانین مربوط به ساخت داخل و تأمین ساخت داخل، در نگاه اول مانع به نظر نمیرسند، اما در عمل سرمایهگذار باید تلاشی جدی نماید تا نشان دهد که طرح او با اهداف کلان صنعت همخوانی دارد.
عباسزاده تصریح کرد: برای تسهیل سرمایهگذاری در این حوزه، اصلاحاتی صورت گرفته است. از جمله یکنواختسازی آییننامه تخفیف پلکانی خوراک که از سال ۱۳۹۴ تصویب شده، اما عملاً قابل استفاده نبوده، به روز رسانی شد. همچنین موضوع اوراق تسویه نیز اصلاح شد تا سرمایهگذار بتواند به صورت مستقیم و بر اساس تشخیص شرکت ملی صنایع پتروشیمی، اوراق تسویه مجوز بگیرد و منابع اولیه به بالادستی برسد که در نهایت به تسویه با دولت منجر میشود. برخی شرکتها به خوبی از این آییننامه بهره بردهاند و نمونه موفقی در این زمینه شکل گرفته است.
عباسزاده یکی از نمونههای موفق را اینگونه توصیف کرد: یکی از سرمایهگذاران، در اردبیل، با وجود واحد متانول کوچک، موفق به توسعه کل زنجیره شده است؛ از تولید متانول تا تبدیل آن به فرمالدئید و MDF در لایههای مختلف. این زنجیره کامل، نمونهای از ظرفیتهای موجود در کشور است که به کمک آییننامههای اصلاحشده از جمله تخفیف خوراک بالادست (گاز طبیعی برای متانول) توانسته هزینههای خود را کاهش دهد و عملکرد موفقی داشته باشد.
وی افزود: نیازی نیست که مالک یک زنجیره کامل، تنها یک سرمایهگذار باشد؛ بلکه میتوان چندین سرمایهگذار را در یک پروژه شرکت داد تا با استفاده از اوراق تسویه، مشارکت نمایند. این نمونه نشان میدهد که برای توسعه زنجیره ارزش، بایستی موانع محیط کسب و کار و بروکراسی اداری حذف شود.
مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی تأکید کرد: چالشهای اصلی سرمایهگذاران در مسیر توسعه زنجیره ارزش، اخذ مجوز و ورود کالاهایی است که پیش از این در کشور تولید نشدهاند. برگزاری همایشهایی از این دست، فرصتی برای تمرکز بر این چالشها فراهم میکند تا بتوانیم مشکلات را شناسایی و با همکاری شرکتهای پتروشیمی و سایر نهادها، آنها را حل و فصل کنیم.
عباسزاده خاطرنشان کرد: هدف ما این است که تمرکز استراتژیک بر توسعه زنجیره ارزش حفظ گردد و تجربیات موفق الگویی برای سایر سرمایهگذاران و توسعههای آتی باشد.
۲۱۷
