تحولات بنیادی کلید برون‌رفت اقتصاد ایران/ بیانیه جمعی از اقتصاددانان، نه تنها توصیه‌ای به دولت، بلکه زنگ خطری برای حاکمیت نیز محسوب می‌شود
اقتصاد۲۴- به‌تازگی، ۱۸۰ تن از اقتصاددانان و استادان دانشگاه با انتشار بیانیه‌ای به رییس جمهور نسبت به وضعیت کنونی کشور هشدار داده و بر لزوم تغییر رویکردهای اقتصادی تأکید نموده‌اند. این بیانیه در پی جنگ ۱۲ روزه اخیر بین اسرائیل و آمریکا منتشر شده است که در آن، علاوه بر محکومیت حمله اسرائیل و تأکید بر اهمیت امنیت و اتحاد ملی، به معضلات اقتصادی، اجتماعی و حکمرانی نیز پرداخته شده است.
امضاکنندگان این بیانیه با اشاره به بحران‌های متعدد اقتصادی، بر ضرورت تغییر در سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی تأکید کرده‌اند. آنها از دولت درخواست کرده‌اند تا با استفاده از ظرفیت‌های موجود داخلی و خارجی، بهبود حکمرانی، تقویت سرمایه اجتماعی و ایجاد روابط بین‌المللی بر مبنای تنش‌زدایی را در اولویت قرار دهد.
در این بیانیه، امنیت به‌عنوان مهم‌ترین وظیفه حکومت مطرح شده و امضاکنندگان از مسیر گفتگو و دیپلماسی حمایت کرده‌اند. آنها همچنین خواهان پایان انحصار رسانه‌ای و استقبال از نقد و انتقاد سازنده از طریق رسانه‌های رسمی مانند صدا و سیما و آزادی زندانیان سیاسی شده‌اند. تأکید زیادی بر شایسته‌سالاری، پرهیز از شعارزدگی و حذف انحصار در مناصب حکومتی و اقتصادی نیز به چشم می‌خورد.
این بیانیه شامل دو بند کلیدی اقتصادی است که در آن به تنظیم سیاست‌های پولی، ارزی، تجاری و مالی و مبارزه با رانت و فساد اشاره شده است. بند دوم اقتصادی به ضرورت خروج نیروهای نظامی از فعالیت‌های اقتصادی و بنگاه‌داری اشاره دارد.
نیروهای نظامی باید به حوزه امنیت بازگردند، نه اقتصاد
مرتضی افقه، استاد دانشگاه و یکی از امضاکنندگان این بیانیه در پاسخ به این سوال که آیا در کشور بخش خصوصی قوی وجود دارد که بتواند جایگزین یا با نیروهای نظامی رقابت کند؟ به اقتصاد ۲۴ گفت: «امضاکنندگان کلاً با نامه موافق هستند و ممکن است در برخی مباحث کمتر و در برخی دیگر بیشتر هم‌راستا باشند. البته در حال حاضر، بخش خصوصی قوی‌ای نداریم و روشن است که پیشنهادات ما جزئی از راهکارهای کوتاه‌مدت نیستند، بلکه به اصلاحات ساختاری معطوف هستند.»
او با اشاره به ضرورت جدایی نهادهای نظامی از فعالیت‌های اقتصادی، افزود: «بخش‌هایی از توصیه‌ها به لحاظ اقتصادی چندان منطقی نیست و با توجه به مشکلات بعد از حمله اسرائیل، هدف این توصیه‌ها این بود که نیروهای نظامی وقت خود را صرف برقراری امنیت کنند تا کشور دچار مشکل نشود. اما از منظر اقتصادی، زمانی که نیروهای نظامی درگیر امور اقتصادی شوند، حتی اگر بخش خصوصی قدرتمندی داشته باشیم، در جذب سرمایه و سرمایه‌گذاری نمی‌توانند با نهادهای حکومتی رقابت کنند.»
این اقتصاددان ادامه داد: «از دو بعد این توصیه مطرح شده است؛ جنبه اول مربوط به ما اقتصادخوانده‌ها نیست و تنها یک توصیه است، اما جنبه دوم به خاطر این است که رقابت نابرابری میان بخش خصوصی و نهادهای نظامی که به قدرت حاکمیتی دسترسی دارند وجود دارد که بر سرمایه‌گذاری‌ها اثرگذار است.»
بیانیه اقتصاددانان نه تنها توصیه به دولت، بلکه هشدار به حاکمیت بود
افقه در پاسخ به این سوال که آیا امیدی دارد دولت کنونی به این توصیه‌ها توجه کرده و اقدام کند؟ گفت: «درست است که آقای پزشکیان مخاطب این بیانیه بوده، اما بخش عمده‌ای از آنها توصیه‌های خیرخواهانه به حکومت است تا از بن‌بست‌های اقتصادی کنونی خارج شویم؛ بنابراین، بخشی به آقای پزشکیان به‌عنوان رییس جمهور مربوط می‌شود، اما بخش دیگر نیاز به پذیرش از سوی حاکمیت دارد تا برای خروج از بن‌بست‌های اقتصادی، اقداماتی انجام دهد. به عنوان مثال، تغییر در سیاست خارجی که در اختیار دولت نیست و آن تنها مجری است. یکی از توصیه‌های ما حل مشکلات اقتصادی این است که با توجه به وابستگی اقتصاد کشور به روابط خارجی، مذاکره را در اولویت قرار دهد.»
این استاد دانشگاه ادامه داد: «در یک یا دو دهه اخیر، تجارت ما به کشورهای شرقی و چند کشور در حال توسعه محدود شده بود. ادعا می‌شد که می‌توانیم مشکلات را بدون مذاکره با غرب حل کنیم، اما مشخص شده که متکی بودن صرف به بلوک شرق، منجر به عدم توانایی در حل مشکلات اقتصادی شده است. همچنین منطق اقتصادی نیز بیان می‌کند که وقتی خود را به کشورهای شرقی محدود کنیم، از قابلیت‌های دیگر کشورها و مزایای آنها محروم می‌شویم. علاوه بر این، برخی از تکنولوژی‌ها تنها در دست آمریکایی‌ها و اروپایی‌هاست که خود را محروم کردن از تجارت با آنها به نفع اقتصاد نخواهد بود؛ بنابراین ارائه این توصیه‌ها حداقل بستر این بحث را فراهم می‌کند؛ ممکن است بلافاصله پذیرفته نشود، اما می‌تواند به زمینه‌سازی برای پذیرش حاکمیت کمک کند.»
بیشتر بخوانید: پله‌پله تا مرگ صنعت هتلداری در سایه بی‌عملی وزیر گردشگری/ هتل‌های ایران از گردشگران خارجی خالی شده است
افقه در مواجهه با این سوال که با توجه به اینکه ایران در حال مذاکرات با آمریکا بود که مورد حمله ناجوانمردانه اسرائیل قرار گرفت، آیا توپ در زمین تهران نیست؟ گفت: «به هر حال دو گزینه داریم؛ یا جنگ یا مذاکره. ما نشان داده‌ایم که توانستیم ضربات موثری به طرف مقابل وارد کنیم، اما آسیب‌هایی که به کشور وارد آمده نیز غیرقابل انکار است. معتقدم شرایط کشور برای ادامه جنگ مهیا نیست. دیپلماسی نیز یک راهکار است و درست است که دیپلماسی در اختیار قدرت‌های بزرگ است، اما چاره‌ای نداریم جز اینکه از همین ابزار بین‌المللی برای تحمیل خواسته‌هایمان بهره‌برداری کنیم.»
اگر به اصلاحات ساختاری تن ندهیم، حتی با لغو تحریم هم آینده‌ای نداریم
این تحلیلگر مسائل اقتصادی در پاسخ به این پرسش که اگر این توصیه‌ها اجرایی نشود، چه آینده‌ای برای اقتصاد کشور قابل تصور است؟ اظهار داشت: «با وجود این بیانیه، من بارها اعلام کرده‌ام که برای حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی باید دو سیاست کوتاه‌مدت و بلندمدت را به اجرا درآوریم. در غیراین صورت، مشکلات هر روز بیشتر خواهد شد و حتی در کوتاه‌مدت، اگر مسئله جنگ هم پیش نمی‌آمد، چاره‌ای جز حل مشکلات مرتبط با تحریم‌ها و مالی از طریق مذاکره نداشتیم. علی‌رغم ادعاهای دولت گذشته و هوادارانش مبنی بر اینکه می‌توانیم بدون رفع تحریم مشکلات کشور را حل کنیم، اما شاهد بودیم که در دولت آقای رئیسی اوضاع بیشتر پیچیده شد، تورم به بالای ۵۰ درصد افزایش یافت و عملاً ذخایر کشور به پایان رسید.»
افقه ادامه داد: «در این شرایط، در کوتاه‌مدت، لازم است حل مشکل تحریم‌ها مورد توجه قرار گیرد، اما در میانه‌مدت و بلندمدت، رفع تحریم‌ها به تنهایی مشکل را حل نمی‌کند. مشکلات اصلی ما در درون است و آن ناکارآمدی حکمرانی، ناکارآمدی نظام انتخاب و انتصاب مدیران و کارگزاران حاکمیت است که بر اساس شاخص‌های توسعه و پیشرفت نیست، بلکه بر شایستگی‌های ایدئولوژیک سیاسی بنا شده است که به هیچ وجه کمکی به روند توسعه نمی‌کند. بنابراین اگر به دنبال حل مشکلات هستیم، باید به خودمان بازگردیم و اصلاحات ساختاری را در درون ایجاد کنیم. در غیر این صورت، حتی اگر تحریم‌ها هم لغو شوند، همواره به فروش نفت و روابط خارجی وابسته و آسیب‌پذیر خواهیم ماند.
