افزایش بی‌سابقه برداشت از منابع آب زیرزمینی!

ایران در سال‌های اخیر با یکی از دشوارترین بحران‌های منابع آبی مواجه بوده است. بارش‌های بسیار کم، افزایش دما، تبخیر شدید و رشد مصرف آب در حوزه‌های متنوع باعث شده است تا تراز آبی تعدادی از حوضه‌های آبریزش به طور قابل توجهی منفی گردد. در حال حاضر، بخش عمده‌ای از آب‌های سطحی کشور یا به‌طور کامل خشک شده‌اند و یا به شدت کاهش یافته‌اند و منابع زیرزمینی نیز به طور نگران‌کننده‌ای در حال افت هستند.

بخش کشاورزی که نزدیک به ۹۰ درصد از کل مصرف آب کشور را به خود اختصاص داده، همچنان بر روش‌های سنتی و کم‌بازده تکیه دارد. در بسیاری از نواحی، کشاورزان ناچارند به برداشت‌های مداوم از سفره‌های زیرزمینی بپردازند تا تأمین‌کننده نیازهای کشت و تولید خود باشند؛ عملی که به فرسایش منابع و بروز بحران‌های زیست‌محیطی نظیر فرونشست زمین، خشک شدن چشمه‌ها و کاهش کیفیت آب می‌انجامد.

بنابر تصور عمومی که برداشت‌های غیرمجاز را فقط مختص چاه‌های غیرمجاز می‌داند، بررسی‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از چاه‌های مجوزدار نیز فراتر از حد مقرر در مجوز خود برداشت آب می‌نمایند. این وضعیت به‌عنوان یکی از چالش‌های کلیدی در بخش منابع آبی کشور محسوب می‌شود.

در چند دهه گذشته، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی استاتیک کشور به بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده است که این مصرف، اثرات نگران‌کننده‌ای بر پایداری منابع آبی و محیط‌زیست به همراه داشته است. یکی از پیامدهای عمده این موضوع، پدیده فرونشست زمین است که در حال حاضر در بیش از ۳۵۰ دشت کشور مشهود است.

مسئولان اعلام کرده‌اند که کنترل برداشت‌های غیرمجاز از آب‌های زیرزمینی به یک ضرورت فوری تبدیل شده است. در این راستا، شورای عالی آب و برنامه هفتم توسعه، طرح‌های مشخصی را برای مدیریت این بحران تدوین کرده‌اند.

در شش جلسه اخیر کمیته تخصصی شورای عالی آب و همچنین دو نشستی که در سطح همین شورا برگزار شده است، موضوع فرونشست زمین و برداشت‌های غیرمجاز به‌طور جدی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

با توجه به گزارش مسئولان، برای هر استان به طور جداگانه، برنامه‌هایی در دست انجام است که به هدف‌گذاری و ساماندهی مصرف منابع آب زیرزمینی در بخش‌های کشاورزی، سلامت، صنعت و دیگر حوزه‌ها پرداخته خواهد شد. هدف اصلی این برنامه‌ها، کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی و کم کردن سرعت یا توقف روند فرونشست در دشت‌های کشور اعلام شده است.

رشد جمعیت، توسعه شهرنشینی و گسترش صنایع بدون توجه کافی به محدودیت‌های آبی، فشار مضاعفی به منابع آبی وارد کرده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر این روند ادامه یابد، امنیت آبی کشور در سال‌های آینده با تهدید جدی روبه‌رو خواهد شد. بنابراین، اجرای برنامه‌های ملی برای مدیریت تقاضا، اصلاح شیوه‌های مصرف و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین آبیاری و بازسازی آب، از هر زمان دیگری ضروری‌تر به نظر می‌رسد.