وقفه در تجارت امارات، صادرات برنج، چای و دارو از هند به ایران را تحت تاثیر قرار داد و ایرانیان مقیم امارات نیز بر اهمیت تجارت جهانی غیر از ایران تاکید کرده‌اند
اقتصاد۲۴- با آغاز محدودیت‌های دریایی و تحریم‌های اقتصادی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، فعالیت‌های تجاری میان ایران و امارات تحت تأثیر قرار گرفته و به شدت محدود گردیده است. در سال‌های اخیر، امارات به‌عنوان یکی از کانون‌های کلیدی برای تجارت ایران، همواره نقش مهمی در تأمین کالاها و دسترسی به بازارهای جهانی ایفا کرده است. در حال حاضر، با توجه به اوضاع موجود، دسترسی به مسیرهای جایگزین برای تجارت از امارات نیز با مشکلات جدی مواجه است. کالاهایی که معادل قابل توجهی از تجارت ایران از طریق بندر دبی جابجا می‌شدند، حالا در شرایط دشواری قرار دارند. این تغییرات در در حالی رخ می‌دهند که چالش‌های حمل‌ونقل، مسائل پرداخت و افزایش ریسک فعالیت شرکت‌ها، حلقه‌های تأمین کالا برای ایران را به شدت تحت فشار گذاشته است.
فرشید فرزانگان، یکی از اعضای اتاق مشترک ایران و امارات، در گفت‌وگو با اقتصاد۲۴، به تحلیل وضعیت کنونی تجارت بین دو کشور، هزینه‌های مبادلات، تأمین کالاهای ضروری و مسیرهای تجاری جایگزین پرداخته است.
آیا روابط تجاری میان ایران و امارات کلاً متوقف شده است؟
فرزانگان در خصوص وضعیت کنونی تجارت میان ایران و امارات ابراز داشت: برای درک درست این وضعیت، لازم است سه جنبه مهم را از یکدیگر تفکیک کنیم: تصمیم‌گیری‌های رسمی دولت امارات، واقعیت‌های عملی در مبادلات تجاری و روابط باقی‌مانده، و امکان تأمین کالا از مسیرهای جایگزین. بدون انجام این تفکیک، ممکن است تصور شود که همه‌ی ارتباطات اقتصادی به‌کلی قطع شده است یا اینکه اوضاع در حال حاضر مشابه گذشته است، با این تفاوت که فقط هزینه‌ها افزایش یافته است. هیچ‌یک از این دو فرض، تصویر واضحی از واقعیت نمی‌دهد.
وی در ادامه به تصمیم رسمی دولت امارات اشاره کرد و توضیح داد: در سطح رسمی، تغییرات قابل توجهی به وقوع پیوسته است. وزارت خارجه امارات در تاریخ ۱۹ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که تمام مبادلات تجاری و معاملات مالی با ایران تا اطلاع ثانوی متوقف شده است. به همین دلیل، وضعیت کنونی نمی‌تواند صرفاً ادامه‌ی محدودیت‌های بانکی چند ساله گذشته تصور شود. اکنون با اراده‌ای قوی و تصمیمات رسمی برای محدود کردن و متوقف‌سازی تسهیل مبادلات رسمی روبرو هستیم.
بیشتر بخوانید: صادرات نفت به صفر رسید؛ دولت مسیر واردات را تنگ کرده است / هزینه کمبود ارز به تولید و مصرف‌کننده منتقل می‌شود؟
رئیس پیشین اتاق مشترک ایران و امارات در ادامه درباره تفاوت میان توقف رسمی مبادلات و وجود برخی روابط اقتصادی تصریح کرد: با این حال، توقف رسمی به منزله‌ی قطع همه کانال‌های ارتباطی اقتصادی نیست. گزارش‌های پس از این تصمیم به وجود برخی از روابط تجاری و استمرار فعالیت تعدادی از شرکت‌های خصوصی ایرانی در امارات اشاره کرده است. البته ادامه فعالیت یک شرکت ایرانی در امارات به‌معنای این نیست که آن شرکت می‌تواند به‌راحتی با ایران تجارت کند. همچنین، وجود مبادلات خاص نمی‌تواند نشان‌دهنده‌ی این باشد که تجارت بین دو کشور همچنان به‌روش عادی ادامه دارد.
فرزانگان همچنین به تغییرات موجود در طول بحران اشاره کرد و افزود: اوضاع در زمان بحران ثابت نبوده است. برای مثال، ابتدای ژوئیه اخبار از احیای دوباره مسیر حمل مستقیم کالا از امارات به ایران حکایت داشت، اما تصمیمات مربوط به توقف مبادلات در اوت، وضعیت جدیدی را رقم زد. بنابراین، نباید خبر بازگشایی یک مسیر تجاری در یک زمان مشخص را به‌عنوان مبنای قضاوت درباره‌ی شرایط کنونی در نظر گرفت.
افزایش هزینه تجارت به چه میزان است؟
فرزانگان به تبیین عواملی که موجب افزایش هزینه‌های تجاری میان ایران و امارات شده است پرداخت و گفت: بالا رفتن هزینه‌ها محدود به کرایه بار نیست. هزینه‌هایی مانند بیمه، انبارداری، تخلیه و بارگیری مجدد، هزینه‌های مالی و زمان خواب سرمایه همگی بر قیمت نهایی تأثیر دارند. زمانی که زمان تحویل به‌شکلی نااطمینان می‌شود، تجار و تولیدکنندگان ناگزیرند منابع بیشتری را برای تأمین همان مقدار کالا اختصاص دهند و به‌منظور پیشگیری از وقفه در فعالیت‌های خود، موجودی احتیاطی بیشتری داشته باشند.
وی در ادامه بر تبعات این وضعیت بر قیمت تمام‌شده کالاها تأکید کرد و افزود: این فشار به‌علاوه‌ی تورم داخلی و نوسانات نرخ ارز، تأمین مواد اولیه و کالا را با دشواری بیشتری روبرو می‌کند. حتی اگر قیمت خرید خارجی تغییری نکند، افزایش هزینه‌های جانبی و طولانی شدن مدت تأمین می‌تواند بر قیمت نهایی کالا تأثیر بگذارد.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات در سؤال مربوط به اعلام یک عدد مشخص برای افزایش هزینه‌های تجاری نیز توضیح داد: با این حال، ارائه یک درصد واحد برای افزایش هزینه‌های همه کالاها ممکن است نادرست باشد. وضعیت یک محموله غلات با یک قطعه صنعتی یا داروی نیازمند زنجیره سرد کاملاً متفاوت است. برای ارائه یک عدد معتبر، نوع کالا، ناحیه مبدأ، مسیر حمل و دوره زمانی باید مشخص باشد.
تأمین مواد غذایی و دارویی برای ایران به‌طور کامل متوقف نشده است
فرزانگان در خصوص وضعیت تأمین کالاهای اساسی و دارو و تفاوت معافیت‌های تحریمی با امکان انجام معاملات، گفت: در این زمینه باید میان «معافیت تحریمی» و «امکان انجام معاملات» تمایز قائل شویم. قوانین آمریکا برای فروش اقلام غذایی، محصولات کشاورزی، دارو و تجهیزات پزشکی به ایران، استثنائات و مجوزهایی را در نظر گرفته‌اند. البته، استفاده از این مجوزها به شرایط معامله، هویت طرف‌های معامله و بانک‌های درگیر بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان ادعا کرد که هر نوع فروش مواد غذایی و دارویی به ایران ممنوع است.
وی در مورد تأثیر تصمیم دولت امارات بر این معافیت‌ها نیز گفت: معاینات موجود به‌تنهایی، مسیر تأمین کالاها از امارات را تضمین نمی‌کند. تصمیم دولت امارات در خصوص توقف مبادلات، محدودیتی مستقل به شمار می‌رود و در متن عمومی آن، هیچ استثنای مشخصی برای کالاهای غذایی و دارویی ذکر نشده است. این نکته، احتمال صدور مجوزهای موردی را منتفی نمی‌کند، اما نمی‌تواند تضمینی برای تأمین مستمر این اقلام از امارات باشد.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات با اشاره به گزارش رویترز درباره‌ی اختلال در صادرات هند به ایران اظهار کرد: گزارش ۲۴ اوت رویترز نیز نشان می‌دهد که اختلالات به این اقلام نسبت پیدا کرده است. صادرکنندگان هندی هشدار داده‌اند که توقف تجارت امارات با ایران ممکن است صادرات برنج، چای و دارو را تحت تأثیر قرار دهد، چرا که بخشی از این تجارت در سال‌های اخیر از طریق دبی انجام می‌شد.
فرزانگان با اشاره به وضعیت کنونی تأمین مواد غذایی و دارویی نیز گفت: ارزیابی من این است که تأمین غذا و دارو برای ایران به‌طور کلی متوقف نشده است، اما با اختلال و کاهش اطمینان در برخی مسیرها مواجه است. در مورد دارو، افزایش هزینه‌ها تنها یکی از مشکلات نیست؛ تاخیر ممکن است بر حفظ زنجیره سرد، مدت اعتبار و دسترسی مداوم بیماران به درمان تأثیر بگذارد.
آیا کشور‌های دیگر به‌جای امارات قرار گرفته‌اند؟
فرزانگان در خصوص امکان جایگزینی امارات با دیگر کشورها در تجارت ایران بیان کرد: آنچه در حال حاضر اتفاق می‌افتد، تحولی در راستای جایگزینی امارات با یک کشور خاص نیست؛ بلکه بخشی از نقش آن میان چند کشور و مسیرهای توزیع تقسیم شده است. همچنین، لازم است تفاوتی میان «کشور تولیدکننده و فروشنده کالا» و «مرکز خدمات تجاری، مالی و لجستیکی» قائل شویم. امارات خصوصاً دبی و جبل‌علی، سال‌ها خدمات متعددی به‌طور همزمان در اختیار تجارت ایران قرار می‌دادند.
وی ترکیه را یکی از بهترین مسیرهای متناظر به‌خدمت‌رسانی زمینی دانست و افزود: ترکیه اکنون به‌عنوان یک مسیر جایگزین زمینی مهم برای برخی از مواد اولیه، کالاهای صنعتی و محموله‌های کانتینری به شمار می‌رود. اما ترافیک و ازدحام در مرز بازرگان–گوربولاغ، محدودیت ظرفیت گمرکی و نقص زیرساخت‌ها اجازه نمی‌دهد که حمل‌ونقل زمینی به‌سادگی جایگزین حمل‌ونقل دریایی گردد.
نقش روسیه و مسیر خزر در تأمین کالاهای ضروری ایران
فرزانگان در خصوص نقش روسیه و مسیر خزر در تأمین کالاهای موردنیاز ایران گفت: روسیه و مسیر خزر نیز به‌خصوص برای تأمین غلات و برخی کالاهای اساسی، موقعیت و اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. با این حال، ظرفیت عملیاتی بنادر، دسترسی به کشتی‌ها، اتصال ریلی و امکانات انتقال کالا از شمال کشور به مراکز مصرف، عوامل تعیین‌کننده هستند. برخورداری از ظرفیت اسمی در یک بندر لزوماً به معنی آماده‌سازی کل زنجیره برای تحویل همان حجم کالا نیست.
تغییر بندر واسط به عمان نمی‌تواند محدودیت دسترسی به بندر مقصد در ایران را به‌تنهایی حل کند.
وی در خصوص ظرفیت عمان در نقش واسطه‌ای برای تجارت ایران توضیح داد: عمان می‌تواند بخشی از خدمات واسطه‌ای و لجستیکی را روانه سازد و گزارش‌هایی مبنی بر انتقال بخشی از محموله‌ها به این مسیر وجود دارد. اما تغییر بندر واسط، به‌خودی‌خود محدودیت دسترسی به بندر مقصد در ایران را مرتفع نمی‌کند. از سویی، شبکه تأمین‌کنندگان، خدمات مالی، انبارداری و تجمیع بار دبی، نتیجه سال‌ها فعالیت بوده و به آسانی نمی‌توان آن را در چند ماه بازسازی کرد.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات با اشاره به نقش هند در تأمین کالاهای موردنیاز کشور خاطرنشان کرد: هند به‌خصوص برای اقلامی چون برنج، چای و دارو، مبدأ مهمی به شمار می‌آید، اما نمی‌تواند به‌عنوان یک جایگزین کامل برای خدمات تجاری که دبی ارائه می‌دهد تلقی گردد. همان‌طور که تأکید کردم، بخشی از صادرات هند به ایران نیز به‌طور کل به مسیر امارات وابسته بوده است. بنابراین، وجود یک فروشنده در هند، تمامی مسائل مربوط به حمل و نقل و پرداخت را حل نخواهد کرد.
فرزانگان همچنین ظرفیت پاکستان برای کمک به تأمین کالاهای موردنیاز ایران را مورد بحث قرار داد و بیان کرد: پاکستان نیز باید به عنوان جزء در این معادله مورد توجه قرار گیرد. بنادر و مرزهای این کشور می‌توانند به پشتیبانی بخشی از تأمین کالاهای ایران کمک نمایند، اما قابلیت بهره‌برداری از این مسیر به نوع کالا، اصول ترانزیت، زیرساخت‌ها و شرایط امنیتی وابسته است.
وی در جمع‌بندی وضعیت جایگزین‌های تجاری ایران تأکید کرد: به‌نظر می‌رسد تعبیر مناسب برای وضع کنونی «تنوع اجباری مسیرهای تأمین» است. این مسیرها به حفظ بخشی از جریان کالا یاری می‌رسانند، اما هنوز نمی‌توان گفت که این مس routes جمعی، از حیث ظرفیت، هزینه، سرعت و خدمات مالی، جایگزین شبکه پیشینیان شده باشد.
آیا شرکت‌های اماراتی هنوز هم تمایل به همکاری با ایران دارند؟
فرزانگان در مورد تمایل شرکت‌های اماراتی به ادامه‌ی همکاری با تجار ایرانی گفت: علاقه به حفظ روابط تجاری هنوز ممکن است وجود داشته باشد، بویژه در بین شرکت‌هایی که سال‌ها با تجار ایرانی همکاری داشته‌اند. اما تمایل فروشنده فقط یکی از شروط اصلی در انجام معامله است. بانک‌ها، شرکت‌های حمل و نقل، بیمه‌گران و قوانین داخلی نیز باید قادر به محقق ساختن این معاملات باشند.
وی در ادامه به محدودیت‌های فعالیت‌های شرکت‌های خصوصی در شرایط تحریمی اشاره کرد و گفت: خصوصی بودن یک شرکت، آن را از رعایت الزامات قانونی معاف نمی‌کند. همچنین، استفاده از ارز غیر دلاری به تنهایی نمی‌تواند خطر تحریم‌های ثانویه را از میان بردارد. ماهیت فعالیت‌ها و هویت طرف‌های معامله نیز از اهمیت برخوردار است.
عضو اتاق مشترک ایران و امارات به ملاحظات اقتصادی شرکت‌های اماراتی برای تعامل با ایران اشاره کرد و توضیح داد: از نقطه نظر اقتصادی، شرکت‌هایی که سهم کمی از درآمدشان به بازار ایران وابسته است، اما بخش عمده فعالیت‌هایشان به شبکه بانکی و بازارهای بین‌المللی مرتبط است، معمولاً حاضر نخواهند بود که آن دسترسی‌ها را به خطر بیندازند. در نتیجه، حتی یک شریک قدیمی ممکن است از همکاری خود بکاهد یا آن را به‌کلی متوقف کند، بدون آنکه علاقه‌اش نسبت به بازار ایران به‌کل از بین برود.
ایرانیان مقیم امارات نیز بر تجارت بین‌المللی غیر از ایران تأکید دارند
فرزانگان در ادامه به وضعیت تجارت ایران در شرایط محدودیت همکاری با امارات پرداخت و اذعان داشت: برداشت من این است که تجارت ایران هنوز مسیرهایی برای ادامه‌ی فعالیت دارد، اما در عین حال با هزینه‌های بیشتر و اطمینان کمتر مواجه شده است. برای یک شرکت امروزی، صرفاً رسیدن کالا کافی نیست؛ بلکه باید بداند کالا در چه زمانی، با چه هزینه‌ای و چه ضمانت‌هایی تأمین خواهد شد. اختلال در نقش امارات، این قابلیت برنامه‌ریزی را تضعیف کرده است؛ موضوعی که به‌ویژه در تأمین مواد اولیه به تولید و در تأمین مواد غذایی و دارو به‌طور مستقیم بر زندگی مردم تاثیر می‌گذارد.
وی در پایان درباره نحوه فعالیت تجار ایرانی در امارات گفت: به‌طور کلی، افرادی که در امارات مشغول به فعالیت در زمینه تجارت با ایران می‌باشند، سعی در مخفی‌سازی رسمی این همکاری دارند و عموماً ایرانیان مقیم امارات بر تجارت بین‌المللی غیر از ایران تأکید دارند.
