پایان مأموریت تلسکوپ پرتو گاما ناسا: وداع با فضاپیمای سوئیفت پس از ۲۲ سال فعالیت
ناسا به شکل رسمی پایان مأموریت تلسکوپ فضایی سوئیفت را اعلام کرد؛ اقدامی که پس از عدم موفقیت یک برنامه‌ریزی بلندپروازانه از سوی یک شرکت خصوصی برای نجات این فضاپیمای کهنه، به یک اقدام اجتناب‌ناپذیر تبدیل گردیده بود.
بر اساس اطلاعیه ناسا، تیم سوئیفت در روز سه‌شنبه ۲۰ اکتبر، عملیات علمی این تلسکوپ را متوقف کرد. دلیل این اقدام، کاهش شدید ارتفاع مداری آن بود، به‌گونه‌ای که دیگر قادر به انجام اندازه‌گیری‌های معتبر از جهان نبود. در طول هفته‌های آتی، سوئیفت به تدریج ارتفاع خود را از دست خواهد داد و نهایتاً به طور سوختی وارد اتمسفر زمین خواهد شد.
در تابستان سال جاری، ناسا تلاش کرد تا سوئیفت را با همکاری شرکتی خصوصی به نام «کاتالیست اسپیس تکنولوژیز» نجات دهد. فضاپیمای این شرکت تحت عنوان لینک قرار بود به سوئیفت نزدیک شده و آن را با استفاده از یک فرآیند رباتیک به مدار بالاتر منتقل کند. اما به دلیل بروز چندین مشکل فنی، این تلاش به ناکامی انجامید.
تلسکوپ فضایی سوئیفت در نوامبر ۲۰۰۴ به فضا فرستاده شد تا فوران‌های پرتو گاما که از شدیدترین انفجارها در سراسر جهان هستند را مورد بررسی قرار دهد. این teleskop برای انجام وظایفش به مدت دو سال طراحی شده بود، اما توانسته بود بیش از دو دهه به مأموریت خود ادامه دهد و جهان را در چندین طول موج از جمله مرئی، فرابنفش و پرتو ایکس رصد کند.
شاون دومگال-گلدمن، مدیر بخش اخترفیزیک در ناسا، در یک بیانیه‌ی رسمی گفت: «سوئیفت در این مدت نقش حیاتی در ارتقای درک ما از کیهان در حال تغییر ایفا کرده و بخشی از انقلابی در زمینه اخترفیزیک شد که اهمیت رصدهای سریع و واکنش‌پذیر را برای تمامی جامعه علمی نمایان کرد.»
سوئیفت به‌گونه‌ای طراحی شده بود که به مدت دو سال فعالیت کند، اما توانسته بود بیش از دو دهه به کار خود ادامه دهد
ناسا امیدوار بود که سوئیفت بتواند مدت بیشتری به فعالیت خود ادامه دهد. در سپتامبر ۲۰۲۵، این سازمان قراردادی با شرکت کاتالیست امضا کرد تا این رصدخانه به حیات خود ادامه دهد؛ زیرا نیروی درگ ناشی از جو زمین باعث کاهش تدریجی ارتفاع مداری سوئیفت می‌شد و آن را به زمین نزدیک‌تر می‌کرد.
سوئیفت حتی فاقد سیستم‌های پیشرانه‌ای است که توانایی خنثی‌سازی نیروی درگ جوی را دارا باشند. از این رو، کاتالیست فضایی به اندازه یک یخچال به نام لینک را به فضا فرستاد تا به سوئیفت نزدیک شود، آن را با استفاده از سه بازوی رباتیک بگیرد و در مداری بالاتر قرار دهد تا تلسکوپ بتواند ادامه‌ی فعالیت‌های علمی‌اش را برقرار سازد.
ناسا و کاتالیست از همان ابتدا به این نکته تأکید کرده بودند که موفقیت این مأموریت به هیچ وجه قطعی نیست. مأموریت لینک یک تجربه بی‌سابقه محسوب می‌شد؛ زیرا پیش از این، هیچ فضاپیمایی از بخش خصوصی توانسته بود ماهواره‌ای را که برای تعمیر و سرویس‌دهی به این شیوه طراحی نشده بود، به دام اندازد و به مدار بالاتر منتقل کند.
به علاوه، سرعت کاهش ارتفاع مداری سوئیفت نیاز به انجام عملیات را در یک زمان بسیار کوتاه ایجاب می‌کرد. لینک در تاریخ سوم ژوئیه به فضا پرتاب شد؛ کمی بیش از ۹ ماه بعد از آنکه کاتالیست قرارداد ۳۰ میلیون دلاری با ناسا برای نجات سوئیفت را به امضا رساند.
لینک با وجود فرصت‌های بسیار گرانبها، نتوانست وظیفه سخت و چالش‌برانگیز خود را به درستی به انجام برساند. تقریباً سه هفته پس از پرتاب، این فضاپیما با مشکلاتی در سیستم پیشرانش و چرخ‌های واکنشی که وظیفه تنظیم وضعیت کنترل را داشت، مواجه شد. چرخ‌های واکنشی ابزارهایی هستند که با چرخش کنترل‌شده موجب می‌شوند که فضاپیما به درستی وضعیت خود را تنظیم کند. این مشکلات باعث شد که لینک به طور غیرمنتظره‌ای شروع به چرخش کند.
این نقص‌ها مانع از آن شد که لینک بتواند سوئیفت را بگیرد و به مدار بالاتر منتقل کند. با این حال، لینک موفق شد به فاصله‌ای بین ۱۲ تا ۱۵ کیلومتری از تلسکوپ نزدیک شود و از آن تصاویر ثبت کند. فضاپیمای نجات‌دهنده سوئیفت در نهایت اوایل ماه گذشته به جو زمین سقوط کرد و به مأموریت ناموفق خود خاتمه داد.
دومگال-گلدمن افزود: «اگرچه از پایان مأموریت سوئیفت احساس ناراحتی می‌کنیم، اما می‌دانستیم که تلاش برای افزایش ارتفاع مداری آن به هر حال ارزشی بود؛ چرا که به توسعه فناوری‌های مربوط به سرویس‌دهی به فضاپیماها در ایالات متحده کمک می‌کرد و ما را به چالش می‌کشید که در یک زمان بی‌سابقه‌ای مأموریت را به اتمام برسانیم و شیوه‌های عملیاتی‌مان برای بهبود عمر ماهواره‌ها در مدار پایین زمین را آزمایش کنیم.»
تلسکوپ سوئیفت در سال ۲۰۱۸ به احترام نیل گرلز، نخستین پژوهشگر اصلی مأموریت که حدود یک سال پیش درگذشته بود، به‌طور رسمی به «تلسکوپ نیل گرلز سوئیفت» تغییر نام پیدا کرد. این تلسکوپ فضایی در طول دوران دستاوردهای خود بیش از دوهزار فوران پرتو گاما را رصد کرد و همچنین اَبَرنواخترها را به تعداد بیش از ۱۴۰۰ بار تحت نظر داشت. همچنین سوئیفت به رصد سیارک‌ها، دنباله‌دارها و سیاه‌چاله‌ها پرداخته و نقشه‌ای جامع از آسمان به طول موج پرتو ایکس تهیه کرده است.
بر اساس گفته‌های مقام‌های ناسا، داده‌های مربوط به مأموریت سوئیفت تاکنون در حدود ۷هزار مقاله علمی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این تعداد در آینده نیز احتمالاً افزایش خواهد یافت و به احتمال زیاد تا سال‌های دور همچنان روند رشد خود را ادامه خواهد داد.
دومگال-گلدمن ادامه داد: «سوئیفت یک آرشیو شگفت‌انگیز از رصدهای چندطول‌موجی را برای ما به یادگار می‌گذارد که می‌تواند محرک اکتشافات جدید تا چند دهه آینده باشد.»
