۶۴ درصد از ساکنان ایران با خشکسالی شدید مواجه هستند
“`html
بیش از ۹۹ درصد از جمعیت کشور با مشکل خشکسالی مواجه هستند و به‌خصوص ۶۴ درصد آنان شرایط خشکسالی شدید را تجربه می‌کنند.
تحلیل گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس تحت عنوان بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه سوم سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که اگرچه میانگین بارش کشور در پاییز نسبت به سال گذشته ۸۰ درصد افزایش یافته، اما توزیع نابرابر بارندگی و بالا رفتن دما موجب ادامه خشکسالی در بخش‌های وسیعی از کشور گردیده است؛ به‌گونه‌ای که ۶۴.۲ درصد از جمعیت ایران در نواحی با خشکسالی بسیار شدید سکونت دارند.
براساس این گزارش، میانگین بارش پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسیده که در مقایسه با پاییز سال قبل، ۸۰ درصد افزایش و در مقایسه با میانگین بلندمدت، ۱.۷ درصد رشد نشان می‌دهد. با این وجود، بارش‌ها در ۲۴ استان از میانگین بلندمدت کمتر بود و بخش عمده‌ای از افزایش بارندگی‌ها ناشی از بارش‌های زیاد در برخی استان‌های جنوبی بوده است.
۶۴ درصد جمعیت ایران در نواحی تحت تأثیر خشکسالی بسیار شدید
تحلیل‌های ارائه‌شده در گزارش نشان می‌دهد که بیش از ۹۹ درصد از جمعیت کشور در پاییز ۱۴۰۴ درجاتی از خشکسالی را تجربه کرده‌اند. از این رو، ۳ درصد جمعیت در مناطق دارای خشکسالی خفیف، ۹.۲ درصد در نواحی تحت خشکسالی متوسط، ۲۲.۸ درصد در نقاط دچار خشکسالی شدید و ۶۴.۲ درصد در مناطقی با وضعیت خشکسالی بسیار شدید قرار دارند.
با توجه به تحلیل شاخص SPEI، مناطق شمالی کشور و دامنه‌های جنوبی البرز، بخش‌های وسیعی از خراسان شمالی، قم، مرکزی و نواحی مختلف سیستان و بلوچستان، شمال لرستان و برخی نقاط شرقی کرمانشاه و کردستان در زمره مناطق دارای خشکسالی شدید تا بسیار شدید به شمار آمده‌اند.
در عوض، هرمزگان، بخش عمده‌ای از فارس و کرمان، نواحی از خراسان رضوی و خراسان شمالی، شمال شرق اصفهان و پاره‌ای مناطق دیگر، وضعیت نرمال یا ترسالی ضعیف را تجربه کرده‌اند. همچنین در ایلام، شمال کردستان و جنوب آذربایجان غربی نیز عمدتاً وضعیت نرمال گزارش شده است.
خشکسالی خفیف تا متوسط در نقاطی از خراسان رضوی و خراسان جنوبی، بخش عمده سیستان و بلوچستان، یزد، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، کرمانشاه و لرستان حاکم بوده است.
چرا باوجود افزایش ۸۰ درصدی بارش‌ها، خشکسالی ادامه دارد؟
افزایش میانگین بارش در کشور به طور عمده به لطف بارش‌های چشمگیر در هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی تحقق یافته است؛ به‌طوری‌که در این مناطق، میزان بارش‌ها بیش از دو برابر میانگین پاییزی آن‌ها ثبت شده است. در مقابل، در ۲۴ استان کشور بارش‌ها کمتر از میانگین بلندمدت این فصل به ثبت رسیده است.
بیشترین کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت در دامنه‌های جنوبی البرز و در استان‌های خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه مشاهده شد؛ به‌طوری‌که میزان بارش در این مناطق به کمتر از نصف میانگین معمولی رسید.
علاوه بر توزیع نامتوازن مکانی، زمان بارش‌ها نیز از الگوی معمولی برکنار شد. در پاییز ۱۴۰۴، تطابق بارش‌های ماهانه با میانگین بلندمدت حدود ۴۶.۷ درصد بود. بیشتر بارندگی‌ها در نیمه دوم آذرماه به وقوع پیوست و ماه‌های آغازین پاییز تقریباً بدون بارش بودند.
طبق شاخص پراکنش مکانی بارش، ضریب تغییرات بارندگی استان‌ها در پاییز ۱۴۰۴ به ۰.۹۵ رسید، در حالی که مقدار بلندمدت این شاخص ۰.۶۲ تخمین زده شده است؛ این امر از نابرابری بیشتر توزیع بارندگی میان استان‌ها حکایت دارد.
پاییز ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم نیم‌قرن اخیر محسوب می‌شود
میانگین دمای کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۱۶ درجه سلیسیوس رسیده که این رقم ۱.۲ درجه بیشتر از میانگین بلندمدت این فصل است. طبق گزارش، پاییز گذشته سومین پاییز گرم در نیم‌قرن اخیر محسوب می‌شود و تمام استان‌ها دمایی بالاتر از میانگین بلندمدت ثبت کرده‌اند.
افزایش دمای استان گیلان با ۲.۷ درجه سلسیوس بیشترین و افزایش دمای هرمزگان با ۰.۲ درجه سلسیوس کمترین افزایش دما را در میان استان‌ها نشان می‌دهد. در چند ناحیه شمالی کشور، افزایش دما به حدود ۳.۵ درجه و در مرز اردبیل و آذربایجان شرقی به حدود ۴.۵ درجه سلیسیوس رسید.
تحلیل روند بلندمدت دما بیانگر این است که میانگین دمای فصل پاییز در ایران در نیم‌قرن اخیر به‌طور متوسط در هر دهه ۰.۳۴ درجه سلسیوس افزایش یافته است.
کرمان بیشترین آسیب‌پذیری مستقیم از خشکسالی را دارد
برای بررسی تأثیرات خشکسالی بر معیشت مردم، علاوه بر شدت خشکسالی هواشناسی، میزان اشتغال در بخش کشاورزی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
بر این اساس، استان کرمان به دلیل سهم بالای اشتغال کشاورزی و شدت وضعیت خشکسالی، بالاترین آسیب‌پذیری مستقیم را از خشکسالی پاییز ۱۴۰۴ تجربه کرده است. استان‌های خراسان شمالی، آذربایجان غربی، اردبیل، همدان، لرستان، گلستان، زنجان و هرمزگان نیز در زمره استان‌های با آسیب‌پذیری بالا به شمار می‌آیند.
در مقابل، استان‌های تهران، البرز، قم، اصفهان و یزد به دلیل سهم کمتر از اشتغال کشاورزی، شرایط نسبتاً بهتری در این زمینه دارند. در این روش، بالاترین امتیاز تأثیر خشکسالی به کرمان با امتیاز ۱۰ و کمترین امتیاز به تهران با امتیاز ۱ تعلق یافته است.
گزارش تأکید می‌کند که این شاخص تنها بر دو عامل شدت خشکسالی هواشناسی و سهم اشتغال کشاورزی تکیه دارد و سایر پیامدهای ناشی از خشکسالی بر زندگی و فعالیت‌های اقتصادی افراد را در نظر نمی‌گیرد.
خشکسالی در حوضه‌های آبریز مرزی ادامه دارد
وضعیت حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک در پاییز ۱۴۰۴ حاکی از خشکسالی شدید در افغانستان و حوضه‌های آبریز رودخانه‌های هیرمند و هریرود است. بخش عمده‌ای از ایران، افغانستان، ازبکستان و تاجیکستان با درجات مختلف خشکسالی فراروی هستند.
در حوضه آبریز دجله و فرات، نواحی سرچشمه این رودها در شرق ترکیه و شمال عراق عمدتاً شرایط خشکسالی متوسط را تجربه کرده‌اند. کاهش بارندگی در شرق ترکیه و شمال عراق و افزایش دما از عوامل مؤثر در خشکسالی این حوضه عنوان شده است. در حوضه آبریز ارس نیز بسیاری از مناطق واقع در ترکیه با خشکسالی متوسط مواجه بوده‌اند، در حالی که در برخی نواحی میانی حوضه در جنوب ارمنستان، خشکسالی شدید گزارش شده است.
نکته قابل تأمل این است که افزایش میانگین بارش در یک فصل، همان‌طور که در پاییز ۱۴۰۴ مشاهده شد، به تنهایی برای خاتمه خشکسالی کافی نیست. توزیع نابرابر بارش، افزایش دما و ادامه کم‌بارشی در بخش‌های وسیعی از کشور باعث شده که با وجود بارش‌های مناسب در برخی نواحی، خشکسالی همچنان بسیاری از جمعیت ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
“`
